Ka njerëz që shfaqen në histori si emra të mëdhenj… dhe ka njerëz që e mbajnë historinë mbi supe, pa kërkuar asgjë për vete.
Në mesin e këtyre të dytëve, Kosova ka pasur një figurë të rrallë, një njeri që në kohë të vështira u bë zëri i arsyes, zëri i guximit dhe zëri i pajtimit: Hoxhë Mulla Idris Kakrruki.
Kur flitet për pajtimin e gjaqeve në Kosovë, sidomos në vitet e 90-ta e tutje, nuk mund të anashkalohet kontributi i tij. Por problemi është pikërisht këtu:
Ai jo vetëm që anashkalohet, por shpesh edhe heshtet.
E kjo heshtje nuk është neutrale.
Është e rëndë. Është e padrejtë.
Është dhimbje dhe turp në të njëjtën kohë.
Sepse popujt e tjerë bëjnë diçka që ne ende s’po e kuptojmë mirë:
ata i kthejnë njerëzit e mëdhenj në simbole, i shndërrojnë në legjenda dhe i përjetësojnë.
Ne, për fat të keq, shpesh bëjmë të kundërtën:
i kemi pasur legjendat në realitet, i kemi parë, i kemi dëgjuar, i kemi prekur… dhe megjithatë i kemi lënë të mbulohen nga pluhuri i harresës.
Pajtimi i gjaqeve, nuk ishte projekt, ishte shpëtim i Kosovës!
Duhet kuptuar një gjë: pajtimi i gjaqeve nuk ka qenë thjesht një iniciativë shoqërore, as një aktivitet humanitar, as një “aksion moral” i zakonshëm.
Ai ishte shpëtim i Kosovës.
Në një kohë kur Kosova përgatitej për sprova të mëdha politike e historike; kur populli kishte nevojë për unitet; kur plagët e vjetra mund të na shkatërronin nga brenda; kur armiqtë prisnin veç një shkas që të na përçanin, atëherë u ngrit një lëvizje e jashtëzakonshme: Lëvizja për Pajtimin e Gjaqeve.
Aty u bashkuan profesorë, shkrimtarë, akademikë, mjekë, studentë, aktivistë, burra të urtë të odave… dhe aty, në vijën e parë, pa zhurmë e pa reklamë, ishte edhe hoxha: Mulla Idris Kakrruki.
Ai nuk ishte mysafir ceremonial në oda.
Ai ishte thelbi i betejës morale, një front ku nuk kishte armë, por kishte më shumë rrezik se në shumë fronte të tjera: rrezik me prek dhimbjen e familjeve, rrezik me u përballë me gjakun, rrezik me e ndryshuar mendjen e njeriut kur ai është i lidhur përmes turpit, traditës dhe emocioneve më të rënda.
Ajo që bëri Mulla Idrisi ishte më shumë se oratori; ishte më shumë se fjalimi; ishte më shumë se argumenti.
Ai ishte misionar i paqes, një personalitet që e kuptonte se falja është kulm burrërie, jo dobësi.
Dhe këtë nuk e thoshte vetëm, e jetonte.
Mulla Idrisi, Alfa e Omega e pajtimeve!
Mulla Idris Kakrruki nuk ishte “ndihmës” i askujt në këtë lëvizje.
Ai nuk ishte as figurë dytësore, as plotësuese.
Shumë prej atyre që kanë qenë vetë në tubime pajtimi, e dinë: ai ishte shtyllë e pashoq, shpeshherë njeriu kryesor që e bartte procesin.
Ishte:
• kryefjalë në oda, kur fjala duhej të ishte e fuqishme
• kallëzues kur duhej të shpjegohej rreziku i hasmërisë
• bindës kur familjet dridheshin mes dhimbjes dhe krenarisë
• i pandalshëm kur të tjerët lodheshin
Dhe s’ishte rastësi: ai i kishte mjetet që rrallë bashkohen te një person.
Oratori që nuk e harroi populli, por e harroi “historia zyrtare”
Mulla Idrisi kishte një oratori të rrallë.
Por jo oratori të zbukuruar.
Jo fjalë për të marrë duartrokitje.
Ai fliste për të shëruar plagë.
Fjala e tij kishte:
• thellësi fetare, sepse buronte nga Kur’ani dhe Sunneti
• thellësi shkencore, sepse ishte njeri i dijes
• thellësi kombëtare, sepse e dinte çka do të thotë një popull i copëtuar
• thellësi shoqërore, sepse kuptonte psikologjinë e familjeve
Ai nuk e përdorte fenë si stoli.
E përdorte fenë si ilaç.
Memorie gjeniale, mendje e krijuar për mision!
Ata që kanë pasur fatin ta takojnë, e mbajnë mend diçka mahnitëse: memorien e tij skanerike.
Në tubime pajtimi, ku ndonjëherë kalonte numri i të pranishmëve 50 e më shumë, të tjerët mbanin shënime: emra, mbiemra, lidhje familjare, fshatra, rrethana…
Mulla Idrisi mjaftohej me një herë ta dëgjonte emrin.
Dhe pas 10 vitesh, po t’i dilte para ai njeri, e thërriste në emër dhe ia kujtonte detajet e takimit.
Kjo nuk është vetëm aftësi.
Kjo është shenjë se ai ishte njeri që çdo qelizë e tij punonte për një kauzë.
Ai jetonte për një qëllim: pajtimi, bashkimi, shpëtimi i shoqërisë nga gjaku.
Dhe megjithatë: pse flitet kaq pak për të?
Këtu fillon dhimbja!
Sepse pyetja e madhe sot është:
Si ka mundësi që për këtë njeri flitet kaq pak?
A thua ishte i parëndësishëm?
Jo, kurrë!
A thua ishte i rastësishëm?
Jo, ai ishte ndër shtyllat kryesore.
Atëherë pse heshtja?
Kjo heshtje është edhe më e rëndë kur e krahason me popujt e tjerë.
Popujt e tjerë:
• i ngrenë monumente njerëzve të fjalës
• ua shkruajnë emrat rrugëve, shkollave, institucioneve
• i përfshijnë në libra dhe dokumentarë
• u japin epitete, tituj, dekorata
• krijojnë “legjenda” edhe për njerëz të zakonshëm.
Ne, për fat të keq, bëjmë të kundërtën:
ne e patëm njeriun legjendë në realitet… dhe e fshehim.
Dhe këtu lind një pakënaqësi e ligjshme, një kritikë që duhet thënë me zë:
A thua vetëm pse ishte Hoxhë?
Kjo është pyetja më therëse!
A thua figura e Mulla Idrisit u shty në margjina sepse ishte hoxhë?
Në një vend ku shumica absolute e popullit i takon Islamit, ku xhamitë janë pjesë e identitetit, ku emrat, traditat dhe kultura janë të lidhura me besimin, si është e mundur që një nga dijetarët më të shquar, më atdhedashës dhe më aktivë të mbetet në hije?
A thua kemi ende kompleks?
A thua kemi ende frikë t’i pranojmë figurat fetare si shtylla kombëtare?
A thua kemi ndonjë “filter” që na bën të pranojmë vetëm disa lloje figurash si heronj, e disa të tjera t’i mbajmë në heshtje?
Është e dhimbshme të thuhet, por shpesh duket sikur:
• kur një dijetar i fesë punon për kombin, ne e shohim si “normale” dhe nuk ia numërojmë
• kur një figurë tjetër bën një kontribut, e kthejmë në simbol.
Kjo është padrejtësi.
Sepse Mulla Idrisi nuk punoi vetëm për fenë si imam.
Ai punoi për kombin në momentet më vendimtare të tij.
Heshtja e udhëheqësisë, harresë institucionale!
Nëse kjo heshtje vazhdon, atëherë nuk është më vetëm harresë njerëzish të zakonshëm.
Bëhet harresë institucionale.
Është e paarsyeshme që institucionet tona kulturore, historike e akademike të mos e kenë në vendin e merituar.
Është e padrejtë që:
• të mos ketë dokumentar serioz për të
• të mos ketë simpozium vjetor për pajtimin e gjaqeve në emrin e tij
• të mos ketë një akademi përkujtimore kombëtare
• të mos jetë i përfshirë në tekstet e historisë moderne
• të mos ketë një rrugë, shkollë apo institucion me emrin e tij
Sepse ai nuk ishte thjesht predikues.
Ai ishte udhëheqës i pajtimit shoqëror.
Në vend të dekoratave, harresë!
E shihni paradoksin?
Sot në Kosovë shpesh dekorohen:
• individë që kanë bërë pak, por kanë pasur zë
• figura që kanë qenë më shumë në kamera se në terren
• njerëz që kanë qenë aktivë në rrjete sociale, jo në plagët e shoqërisë.
Ndërsa një njeri që ka shpëtuar qindra e mijëra jetë, sepse pajtimi i një gjaku shpëton breza, mbetet në heshtje.
Kjo është padrejtësi historike.
Dhe kjo padrejtësi ka pasoja:
Kur ne i harrojmë pajtimtarët, ne i japim hapësirë hasmërisë.
Kur ne i heshtim njerëzit e faljes, ne e ushqejmë kulturën e hakmarrjes.
Kur ne nuk i shenjtërojmë njerëzit e paqes, ne rrezikojmë të ngremë njerëz të konfliktit.
Mulla Idrisi, figura që meriton të quhet “Monument i gjallë i pajtimit”
Nëse do të ishim popull që i nderon të vetët siç duhet, Mulla Idris Kakrruki do të quhej me epitete të tilla si:
• “Monumenti i pajtimit”
• “Oratori i faljes”
• “Dijetari i unitetit”
• “Njeriu që e shoi gjakun”
• “Ndërgjegjja e Kosovës”
Por ne s’e bëmë këtë sa ishte gjallë, e as pas vdekjes.
Dhe pikërisht këtu qëndron kritika:
Ne nuk dimë të nderojmë njerëzit e mëdhenj.
Ne i nderojmë shpesh kur bëhet vonë.
Ose kur është e dobishme për ndonjë agjendë, mjerisht.
Ai luftoi kundër gjakmarrjes jo vetëm si hoxhë, por si kombëtar.
Ai e dinte se një popull i përçarë s’mund të kërkojë liri.
Përfundim: Kjo heshtje duhet të marrë fund!
Në fund, një popull që nuk i nderon pajtimtarët e vet, rrezikon të humbasë paqen brenda vetes.
Prandaj, le ta themi troç:
Hoxhë Mulla Idris Kakrruki është një legjendë reale e Kosovës.
Dhe është turp nëse ne e lëmë historinë tonë pa emrin e tij.
