Shkup, 12 gusht Zhurnal.mk – Të motivuar nga analiza krahasuese e shkallës së papunësisë në botë, më saktësisht për grupin e shteteve të G20-s, kërkuam edhe një analizë krahasuese të papunësisë në rajon. Analistët ekonomikë edhe në këtë rast na tërhoqën vëmendjen se “shifrat nuk e tregojnë të gjithë historinë”.
Atëherë, ku qëndron Ballkani në këtë aspekt? Edhe pse nuk është pjesë e G20-s, rajoni përballet me probleme specifike, si largimi i fuqisë punëtore, plakja e popullsisë, varësia nga investimet e huaja etj. Por a krijon kjo ndoshta një iluzion të papunësisë së ulët, ndoshta për shkak të emigrimit apo faktorëve të tjerë që ndikojnë në treguesit realë të rritjes ekonomike?
BALLKANI MES STATISTIKËS DHE REALITETIT TË TREGUT TË PUNËS
Ballkani nuk është më sinonim i papunësisë dyshifrore, siç ishte në vitet pas tranzicionit. Gjatë dekadës së fundit, pothuajse të gjitha vendet e rajonit kanë shënuar rënie të shkallës së papunësisë, gjë që në letër duket si progres ekonomik.
Por, sipas bashkëbiseduesve tanë, profesorë të ekonomisë, analistë dhe ekspertë ekonomikë, pas këtyre trendeve fshihet një realitet kompleks.
– Ulja e papunësisë nuk do të thotë gjithmonë se ka më shumë vende pune, ndonjëherë do të thotë edhe se ka më pak njerëz. Emigrimi, plakja e popullsisë dhe zgjerimi i ekonomisë informale janë tre faktorët kryesorë që e “zbukurojnë” statistikën – theksojnë në fillim të bisedës bashkëbiseduesit tanë.
KUSH ËSHTË MË I MIRI NË RAJON: SHIFRAT THONË NJË GJË, REALITETI TJETËR?!
– Nëse shihen të dhënat zyrtare, pamja duket kështu: Sllovenia ka 4–5 për qind, Kroacia 5–6 për qind; Serbia 9–10 për qind, Mali i Zi 12–13 për qind; Bosnja dhe Hercegovina 13–15 për qind, Maqedonia 12–13 për qind, Shqipëria 10–11 për qind, ndërsa Kosova mbi 20 për qind. Në shikim të parë, dallimet janë të konsiderueshme, por jo dramatike – thonë bashkëbiseduesit tanë.
Megjithatë, kjo tabelë nuk e tregon dallimin thelbësor, e ai është cilësia e vendeve të punës. Sllovenia dhe Kroacia kanë tregje më të qëndrueshme të punës, me paga më të larta dhe marrëdhënie më të sigurta të punës.
– Në pjesën tjetër të rajonit, puna shpesh nënkupton pasiguri, të ardhura të ulëta dhe të drejta të kufizuara… – theksojnë profesorët e ekonomisë.
MAQEDONIA: RËNIE E PAPUNËSISË!
Në Maqedoni, fakt është se shkalla e papunësisë është ulur ndjeshëm. Nga mbi 25 për qind, sot është rreth 12 për qind. Por, përveç hapjes së vendeve të reja të punës, një pjesë e uljes së papunësisë i atribuohet edhe emigrimit masiv të viteve të fundit të të rinjve dhe kuadrove të kualifikuara, rritjes së vendeve të punës me paga të ulëta, por edhe subvencioneve shtetërore për punësim dhe zgjerimit të zonave të investimeve të huaja…
Rezultati është realisht më shumë të punësuar në aspektin formal, por në realitet tregu i punës ende nuk është stabilizuar plotësisht. Qeveria e re ka një sërë masash që synojnë stabilizimin e tregut të punës, por, sipas bashkëbiseduesve, duhet kohë që të ndihen edhe efektet më të rëndësishme.
SERBIA DHE SHQIPËRIA: RRITJE ME PABARAZI
Serbia shpesh përmendet si shembull i progresit ekonomik, me një ulje të ndjeshme të papunësisë gjatë viteve të fundit. Megjithatë, kritikët paralajmërojnë se shumë vende pune janë në sektorin publik ose janë të subvencionuara, ndërsa pagat mbeten të ulëta krahasuar me BE-në. Ekonomia informale vazhdon të jetë e pranishme në përmasa të konsiderueshme.
Shqipëria, nga ana tjetër, ka shënuar stabilizim, por me një varësi të madhe nga sektori i shërbimeve, turizmi dhe të ardhurat nga emigracioni (remitancat). Në të dyja vendet, problemi kryesor mbetet i njëjtë: të rinjtë nuk shohin perspektivë dhe emigrojnë në masë.
BOSNJA DHE HERCEGOVINA DHE KOSOVA: KRIZË STRUKTURORE PA ZGJIDHJE TË SHPEJTË
Në Bosnjë dhe Hercegovinë dhe në Kosovë, papunësia nuk është vetëm problem ekonomik, por edhe sistemik. Këto ekonomi përballen me paqëndrueshmëri politike, institucione të fragmentuara, sektor privat të dobët, varësi nga remitancat e diasporës etj.
Veçanërisht shqetësues është fakti se në Kosovë papunësia e të rinjve mbetet ndër më të lartat në Evropë.
Kjo krijon një gjeneratë që ose largohet nga vendi, ose nuk hyn kurrë në tregun e punës.
KROACIA DHE SLLOVENIA: RRUGA EVROPIANE SI PËRPARËSI
Anëtarësimi në Bashkimin Evropian u ka sjellë Kroacisë dhe Sllovenisë qasje në një treg më të gjerë, fonde zhvillimore dhe stabilitet institucional.
Por edhe ato paguajnë një çmim, e ai është emigrimi masiv drejt vendeve më të pasura të BE-së. Ironikisht, një pjesë e uljes së papunësisë i atribuohet pikërisht faktit se punëtorët largohen, dhe jo se ekonomia po krijon mjaftueshëm vende të reja pune.
EKONOMIA INFORMALE: ZONA GRI E BALLKANIT
Një nga problemet më të mëdha në rajon është ekonomia informale. Në disa vende ajo përfshin deri në 30 për qind të aktivitetit të përgjithshëm ekonomik.
Kjo nënkupton punëtorë pa kontrata dhe pa kontribute të paguara, por edhe të ardhura të paqëndrueshme dhe mbrojtje të kufizuar sociale…
Në këtë kontekst, “i punësuar” nuk do të thotë gjithmonë i sigurt.
Papunësia e të rinjve mbetet çështja më e dhimbshme e Ballkanit. Në shumë vende, ajo është dy herë më e lartë se shkalla e përgjithshme e papunësisë. Zgjedhja për të rinjtë shpesh reduktohet në një punë me pagë të ulët në vendlindje, punë sezonale ose një biletë njëdrejtimëshe drejt Evropës Perëndimore.
Ky trend krijon një problem afatgjatë demografik dhe ekonomik, pasojat e të cilit do të ndihen për dekada.
PAMJE KRAHASUESE: KUSH PËRPARON, KUSH STAGNOn?
Nëse bëhet një krahasim më i gjerë, bashkëbiseduesit tanë nxjerrin disa përfundime.
Së pari, vendet më pranë BE-së, si Sllovenia dhe Kroacia, kanë tregje më të qëndrueshme të punës. Vendet në tranzicion, si Serbia, Maqedonia dhe Shqipëria, tregojnë progres, por me cilësi më të dobët të vendeve të punës.
Ndërkaq, vendet me probleme politike dhe institucionale, si Bosnja dhe Hercegovina dhe Kosova, mbeten të bllokuara.
Por për të gjitha vlen një rregull: papunësia po bie, por jo gjithmonë sepse ekonomia po rritet.
– Ballkani ndodhet në një udhëkryq. Nëse nuk krijohen vende pune më cilësore, arsim më i mirë, institucione më të fuqishme etj., rajoni rrezikon të mbetet pa forcën e tij më të rëndësishme ekonomike, burimet njerëzore, pra njerëzit – thonë bashkëbiseduesit.
Analiza krahasuese tregon se Ballkani po përparon, por jo mjaftueshëm shpejt dhe as në mënyrë të barabartë. Papunësia nuk është më problemi i vetëm. Tani në fokus vjen diçka më e thellë, si cilësia e punës, siguria dhe perspektiva.
Sepse, në fund të fundit, pyetja e vërtetë nuk është nëse njerëzit punojnë, por nëse mund të jetojnë me dinjitet nga puna e tyre.
– Ballkani ndoshta po e ul papunësinë, por ende nuk e ka zgjidhur pasigurinë, e cila në masë të madhe gjenerohet edhe nga Brukseli, me pavendosmërinë e tij, mungesën e vizionit dhe, definitivisht, mungesën e lidershipit – theksojnë në fund bashkëbiseduesit tanë.
