Por, përtej debatit politik, çfarë mendojnë vërtet të rinjtë dhe çfarë thonë ekspertët? Cilat hapa duhet të ndërmerren për t’i parandaluar këto dukuri? Për zgjidhjet e mundshme, por edhe për përvojat nga terreni, biseduam me psikologen Ana Markoska, themeluese e asociacionit ZENIT, e përkushtuar në avancimin e shëndetit mendor, promovimin e aftësive psikologjike dhe digjitale, si dhe parandalimin e problemeve të sjelljes te fëmijët dhe të rinjtë. Në punën e saj, ajo angazhohet aktivisht për parandalim sistematik, edukimin e të rinjve, prindërve dhe kuadrit profesional, si dhe për përmirësimin e sigurisë së fëmijëve në hapësirën digjitale.
Shumë vende të botës kanë vendosur ndalime të pjesshme dhe kufizime të qasjes në rrjetet sociale për kategori të caktuara të moshave të reja, ndërsa disa i kanë ndaluar plotësisht ato për përdoruesit e mitur ose për personat nën moshën 16-vjeçare. Nga njëra anë janë debatet e politikanëve dhe ekspertëve, por si e shohin këtë çështje të rinjtë? Sipas jush, a duhet të vendoset një ndalim i plotë, apo kjo mund të sjellë efekte të kundërta?
Markoska: Në Evropë ekziston një konsensus i gjerë se mbrojtja e fëmijëve në internet është një prioritet i lartë politik, por perceptimet dhe qëndrimet për mënyrën se si duhet të arrihet ky qëllim janë dukshëm të ndara. Ndërsa ndalimet e plota gjithnjë e më shpesh konsiderohen të pamjaftueshme, edhe vetë të rinjtë në Evropë kanë mendime të ndryshme. Një pjesë i mbështet kufizimet sipas moshës për më shumë siguri, por shumica janë kundër ndalimeve, nga frika se do të humbin lidhjet shoqërore, qasjen në informacione dhe mundësitë për të mësuar.
Në të njëjtën kohë, adoleshentët e moshës 15 deri në 17 vjeç parapëlqejnë kufizime të moderuara sipas moshës, në vend të ndalimeve të rrepta për të gjithë të miturit. Kjo tregon se çështja është komplekse edhe brenda BE-së. Në mungesë të hulumtimeve gjithëpërfshirëse vendore, nga këto të dhëna mund të nxirren paralele me qëndrimet dhe realitetin e të rinjve në Maqedoninë e Veriut, por kjo nuk është domosdoshmërisht e mundur në mënyrë të drejtpërdrejtë.
Ndalimet dhe kufizimet mund të sjellin pasoja të padëshiruara për privatësinë, autonominë dhe lirinë e shprehjes, si dhe të zvogëlojnë qasjen e të rinjve në informacione dhe mbështetje sociale. Veçanërisht të prekur mund të jenë adoleshentët që jetojnë në familje të pasigurta ose që nuk u ofrojnë mbështetjen e nevojshme, si dhe ata që kanë mundësi të kufizuara për shoqërim dhe mbështetje në mjedisin e tyre të afërt.
Për disa prej tyre, komunikimi privat në internet dhe komunitetet virtuale janë hapësira e vetme e qasshme për të gjetur mbështetje. Kufizimet e tepërta mund ta thellojnë izolimin e tyre ose t’i shtyjnë drejt platformave më pak të sigurta. Për më tepër, verifikimi i moshës mund të krijojë rreziqe shtesë gjatë mbledhjes dhe përpunimit të të dhënave personale.
Për këtë arsye, do të mbështesja një qasje që kombinon kufizimet sipas moshës me një dizajn më të sigurt të platformave, zhvillimin e aftësive digjitale dhe mbështetjen e vazhdueshme e të qasshme për të rinjtë. Përgjegjësinë për mbrojtjen, natyrisht, duhet ta marrin edhe kompanitë që e përbëjnë mjedisin digjital.
Cilat janë problemet më të shpeshta dhe pasojat për shëndetin mendor të të rinjve që përdorin rrjetet sociale? Cilët elementë të këtyre aplikacioneve janë më të rrezikshëm dhe shkaktojnë problemet më të mëdha? Çfarë tregojnë përvojat tuaja dhe kontakti me të rinjtë apo prindërit e tyre?
Markoska: Së pari, është e rëndësishme të bëjmë dallimin ndërmjet simptomave psikologjike, përdorimit problematik dhe çrregullimeve të diagnostikuara. Hulumtimet e paraqitura nuk na mundësojnë të krijojmë një renditje të çrregullimeve që janë “shkaktuar nga rrjetet sociale”.
Vështirësitë e studiuara përfshijnë simptomat e ankthit dhe depresionit, çrregullimet e gjumit, pakënaqësinë me pamjen fizike dhe përdorimin problematik që pengon përmbushjen e detyrimeve dhe marrëdhëniet me të tjerët. Ndër përvojat e identifikuara si të rrezikshme janë dhuna kibernetike, diskriminimi dhe krahasimi i vazhdueshëm me të tjerët.
Rreziku varet, natyrisht, edhe nga lloji i përmbajtjes që konsumohet dhe mënyra e përdorimit të rrjeteve sociale. Në këtë drejtim, shqetësuese janë përmbajtjet që nxisin vetëlëndimin, drejtimin e rrezikshëm të automjeteve dhe sjellje të ngjashme, si dhe ato që promovojnë ideale jorealiste dhe mund të kontribuojnë në pakënaqësinë me trupin dhe në çrregullime të mënyrës së të ushqyerit.
Megjithatë, jo çdo përdorues do të zhvillojë probleme dhe lidhja e drejtpërdrejtë shkakësore ndërmjet përdorimit të rrjeteve sociale dhe çrregullimeve të diagnostikuara të shëndetit mendor nuk është vërtetuar në mënyrë të qëndrueshme deri më tani.
Të dhënat rajonale tregojnë gjithashtu vështirësi në kontrollimin e përdorimit. Në Kroaci, sipas anketës EU Kids Online të vitit 2025, 58,7 për qind e fëmijëve të anketuar të moshës 10–16 vjeç deklaruan se ishin përpjekur pa sukses të kalonin më pak kohë në internet. Është e rëndësishme të theksohet se kjo tregon vështirësi në vetërregullimin e përdorimit, dhe jo përqindjen e fëmijëve me varësi të diagnostikuar.
Nga këndvështrimi i vlerësimit psikologjik, do të shqyrtoja ndryshimet në gjumë, humor, funksionimin në shkollë dhe marrëdhëniet me të tjerët, si dhe nëse i riu mund ta ndërpresë përdorimin kur dëshiron. Duhet të kuptojmë çfarë bën fëmija në hapësirën virtuale, si ndihet pasi kalon kohë në internet dhe nëse ka mbështetje në jetën e përditshme. Vetëm numërimi i orëve nuk mjafton.
A ka mungesë të debatit të duhur për këtë temë në Maqedoninë e Veriut në nivel institucional, veçanërisht në arsim dhe në shërbimet sociale? Duket se institucionet reagojnë më shumë ndaj pasojave, si përkeqësimi i gjendjes mendore te të rinjtë, dhuna dhe ngacmimi kibernetik, dhuna mes bashkëmoshatarëve, delikuenca, publikimi i videove të rrezikshme dhe kontroverse për të tërhequr vëmendje e për të marrë “pëlqime”, si dhe devijime të tjera në sjelljen e të rinjve, në vend që të vendosin me kohë procedura, mjete dhe burime të përshtatshme për të rinjtë dhe profesionistët. Çfarë mund të ndryshohet?
Markoska: Na nevojitet një debat i vazhdueshëm institucional për ndalimet dhe kufizimet e rrjeteve sociale, me pjesëmarrjen aktive të të rinjve, sepse ata preken drejtpërdrejt nga këto masa. Debati duhet të përfshijë edhe kushtet për përdorim më të sigurt, mbrojtjen e shëndetit mendor dhe burimet që u nevojiten familjeve dhe profesionistëve.
Në vendin tonë, reagimi institucional ende është kryesisht reaktiv, i orientuar drejt trajtimit të rasteve të dhunës, sjelljeve të rrezikshme dhe vështirësive psikologjike pasi ato janë shfaqur. Vëmendja duhet të përqendrohet edhe te ndërhyrja në kohë, pra te parandalimi i këtyre dukurive.
Në Maqedoninë e Veriut ekzistojnë tashmë iniciativa parandaluese dhe udhëzime për trajtimin e rasteve të dhunës. Në qershor të vitit 2026, Ministria e Arsimit dhe Shkencës promovoi një iniciativë për parandalimin sistematik të dhunës në familje dhe dhunës mes bashkëmoshatarëve përmes sistemit arsimor. Është e rëndësishme që këto angazhime të shndërrohen në praktikë të qëndrueshme, e cila do të përfshijë edhe rreziqet në mjedisin digjital.
Nevojën për veprim e mbështesin edhe të dhënat vendore. Në hulumtimin kombëtar HBSC të viteve 2021/2022, dhunë kibernetike të paktën një ose dy herë gjatë muajve të fundit raportuan 14 për qind e djemve dhe 15 për qind e vajzave të moshave 11, 13 dhe 15 vjeç që morën pjesë në studim.
Në shkolla nevojitet zhvillimi i vazhdueshëm i aftësive psikologjike dhe digjitale. Të rinjtë duhet të dinë të identifikojnë manipulimin, ngacmimin, paraqitjet jorealiste dhe sfidat e rrezikshme në internet, të jenë në gjendje ta mbrojnë privatësinë e tyre dhe të kërkojnë ndihmë.
Paralelisht, duhet të zhvillohen aftësitë për rregullimin emocional, të menduarit kritik, marrjen e vendimeve dhe përballimin e presionit të bashkëmoshatarëve. Pikërisht përmes asociacionit ZENIT angazhohemi për lidhjen e promovimit të shëndetit mendor me edukimin psikologjik dhe parandalimin e problemeve të sjelljes.
Ndër të tjera, nevojiten profesionistë të trajnuar, financim i qëndrueshëm dhe procedura të qarta për dhunën kibernetike dhe situatat e tjera të rrezikshme. Shkollat, shërbimet shëndetësore dhe ato sociale duhet të kenë përgjegjësi të përcaktuara qartë dhe të monitorojnë nëse fëmija e ka marrë mbështetjen e nevojshme.
Aktivitetet duhet t’i përfshijnë të gjithë fëmijët, si ata që përjetojnë dhunë, ashtu edhe ata që ushtrojnë dhunë, duke u ofruar mbështetje shtesë sipas nevojave dhe nivelit të rrezikut. Nevojitet ndërlidhja e parandalimit parësor, dytësor dhe tretësor.
Vetë numri i punëtorive nuk tregon aspak nëse, për shembull, e kemi zvogëluar dhunën kibernetike, e kemi përmirësuar qasjen në ndihmë apo kemi krijuar një mjedis digjital më të sigurt. Për këtë arsye, kufizimet eventuale sipas moshës dhe programet parandaluese duhet të vlerësohen në bazë të ndikimit të tyre real në sigurinë, të drejtat dhe mirëqenien e të rinjve.
Maqedonia e Veriut ende nuk është anëtare e BE-së, por si vend kandidat ka detyrimin të zbatojë një pjesë të legjislacionit evropian. Cilat janë analizat për rregulloret e reja evropiane që lidhen me ndalimet dhe kufizimet e rrjeteve sociale? Si mund të zbatohen ato edhe te ne dhe cilat do të ishin pengesat ose përshtatjet e nevojshme institucionale dhe shoqërore?
Markoska: Në kuadrin evropian duhet të bëjmë dallim të qartë ndërmjet detyrimeve ligjore që janë tashmë në fuqi dhe propozimeve të reja.
Akti për Shërbimet Digjitale (DSA) kërkon që platformat online të përfshira në këtë rregullore, të cilat janë të qasshme për të miturit, të marrin masa të përshtatshme dhe proporcionale për të garantuar një nivel të lartë të privatësisë, sigurisë dhe mbrojtjes. Ai gjithashtu ndalon reklamat e bazuara në profilizimin me të dhëna personale kur platforma ka arsye të besojë se përdoruesi është i mitur.
Komisioni Evropian ka publikuar edhe udhëzime për mbrojtjen e të miturve. Masat e rekomanduara janë vullnetare dhe zbatimi i tyre nuk garanton automatikisht pajtueshmërinë me rregullat, ndërsa detyrimet që burojnë nga DSA mbeten të detyrueshme.
Më 17 shtator të këtij viti, Komisioni propozoi Aktin e BE-së për Fëmijët (EU KIDS Act). Për rrjetet sociale dhe platformat që do të përfshiheshin në këtë rregullore, propozimi parasheh ndalimin e përdorimit për personat nën moshën 13-vjeçare, profile të kufizuara nën mbikëqyrjen prindërore për moshat 13 dhe 14 vjeç, me përdorim deri në një orë në ditë, si dhe profile të pavarura për përdoruesit nga mosha 15 vjeç.
Bëhet fjalë për një propozim që ende duhet të kalojë nëpër procesin legjislativ evropian. Propozimi përfshin gjithashtu cilësime fillestare më të sigurta, kufizimin e elementeve të dizajnit që nxisin përdorimin e tepërt dhe verifikimin e moshës në mënyrë që të mbrohet privatësia.
Një aspekt i rëndësishëm është se përgjegjësia u ngarkohet edhe vetë platformave, përmes kërkesave që lidhen me mënyrën se si i projektojnë shërbimet e tyre.
Për Maqedoninë e Veriut, harmonizimi me të drejtën evropiane është pjesë e procesit të anëtarësimit, por statusi i vendit kandidat nuk i bën rregulloret evropiane automatikisht pjesë të legjislacionit vendor. Nevojiten një kuadër i përshtatshëm ligjor kombëtar dhe mekanizma për zbatimin e tij. Në raportin e Komisionit Evropian për vitin 2025 theksohet shprehimisht nevoja për harmonizim me DSA-në.
Për zbatimin e masave nevojiten profesionistë të trajnuar, mjete financiare, ndarje e qartë e përgjegjësive ndërmjet institucioneve dhe bashkëpunim me platformat ndërkombëtare. Verifikimi i moshës duhet të jetë gjithashtu teknikisht i sigurt, i qasshëm dhe në përputhje me mbrojtjen e të dhënave personale.
Përshtatjet shoqërore nënkuptojnë edukimin digjital, mbështetjen e prindërve dhe trajnimin e personelit në institucionet arsimore dhe shërbimet sociale. Në hartimin e masave duhet të marrin pjesë edhe vetë të rinjtë, ndërsa suksesi i tyre duhet të vlerësohet në bazë të ndikimit real në sigurinë, mirëqenien dhe të drejtat e fëmijëve.
https://faktor.mk/dali-makedonija-treba-da-gi-zabrani-socijalnite-mrezi-za-mladite-ili-ne-analiza-so-markoska
