Shkup, 16 tetor Zhurnal.mk – Shtëpitë e zbrazëta, numri gjithnjë e më i vogël i nxënësve dhe largimi i të rinjve po ndryshojnë pamjen e qyteteve dhe fshatrave të Maqedonisë. Pas shifrave demografike qëndron edhe sfida se si të krijohen kushte që njerëzit të qëndrojnë aty ku janë rritur.
Në rrugën kryesore ende qëndrojnë të njëjtat ndërtesa. Furra e bukës punon, farmacia është në vendin e saj, ndërsa shkolla i hap dyert çdo mëngjes. Por në disa klasa ka më pak fëmijë, disa shtëpi hapen vetëm gjatë festave, ndërsa vitrinat e ish-dyqaneve mbeten të zbrazëta.
Qyteti nuk është zhdukur. Thjesht, jeta e tij e përditshme po ndryshon ngadalë.
Kjo pamje nuk është e njëjtë në çdo vend të Maqedonisë, por të dhënat demografike tregojnë se zbrazja e vendbanimeve prej kohësh nuk është më një problem i izoluar.
Sipas regjistrimit të popullsisë të vitit 2021, Maqedonia ka 1.836.713 banorë, përkatësisht 185.834 më pak krahasuar me vitin 2002. Kjo paraqet një rënie prej 9,2 për qind në më pak se dy dekada.
Edhe më mbresëlënëse është e dhëna se nga gjithsej 1.781 vendbanime, plot 205 prej tyre nuk kishin asnjë banor. Në 684 vendbanime jetonin më pak se 100 persona, ndërsa në 218 vendbanime kishte më pak se dhjetë banorë.
Këto shifra nuk nënkuptojnë se të gjitha qytetet e vogla po zbrazen me të njëjtin ritëm. Megjithatë, ato tregojnë se sa serioz është ndryshimi demografik, veçanërisht në zonat e vogla dhe rurale.
Kur largohet një familje, ndryshon e gjithë bashkësia
Emigrimin më së shpeshti e matim përmes numrit të njerëzve që largohen nga vendi ose zhvendosen drejt një qyteti më të madh. Por për vendbanimet e vogla, pasojat janë shumë më të gjera.
Kur një familje e re largohet, shkolla mbetet me më pak nxënës. Dyqani lokal humbet blerës, klubi sportiv humbet anëtarë të mundshëm, ndërsa komuna humbet banorë që mund të kontribuonin në jetën e saj ekonomike dhe shoqërore.
Nëse largime të tilla përsëriten për vite me radhë, ndryshojnë edhe mundësitë e një vendi për të ruajtur shërbimet e nevojshme.
Një shkollë me pak nxënës e ka më të vështirë të justifikojë të njëjtën organizim të mësimit. Për një kontroll mjekësor, një shërbim administrativ apo për të bërë blerje më të mëdha, ndonjëherë duhet udhëtuar drejt një qyteti tjetër. Numri i zvogëluar i konsumatorëve e vështirëson edhe punën e bizneseve të vogla lokale.
Kështu mund të krijohet një rreth vicioz, nga i cili është vështirë të dilet: njerëzit largohen për shkak të mungesës së mundësive, ndërsa me largimin e tyre zvogëlohen edhe më shumë mundësitë për ata që mbeten.
Jo të gjithë largohen sepse dëshirojnë
Vendimi për t’u zhvendosur rrallëherë ka vetëm një arsye.
Për dikë bëhet fjalë për një punë me pagë më të mirë. Për dikë tjetër, për mundësi arsimimi, shërbime shëndetësore ose zhvillim profesional. Për një familje të re, shkak mund të jetë mungesa e çerdheve, ndërsa për dikë që dëshiron të hapë biznesin e vet, tregu i kufizuar lokal.
Nuk është gjithmonë çështja nëse njerëzit e duan vendin ku janë rritur, por nëse aty mund ta ndërtojnë jetën që dëshirojnë.
Në debatet publike, emigrimi shpesh reduktohet te pagat. Ato pa dyshim janë të rëndësishme, por cilësia e jetës varet edhe nga qasja në shërbime, infrastruktura, aktivitetet kulturore dhe mundësitë për fëmijët.
Një vend pune mund ta mbajë një person. Por që një familje e tërë të qëndrojë, nevojiten shumë më tepër kushte.
Maqedonia nuk po zbrazet në mënyrë të barabartë
Ndryshimet demografike nuk i prekin të gjitha rajonet njësoj.
Sipas të dhënave të Ministrisë së Mjedisit Jetësor dhe Planifikimit Hapësinor, në periudhën nga viti 2006 deri në vitin 2023, numri i popullsisë është zvogëluar në të gjitha rajonet planore, përveç Rajonit të Shkupit, ku është shënuar rritje prej 2,62 për qind.
Në të njëjtën periudhë, Rajoni Jugperëndimor ka shënuar rënie prej 20,7 për qind, Rajoni i Pollogut prej 19 për qind, ndërsa Rajoni Lindor prej 18,4 për qind.
Dallimet vërehen edhe në strukturën e moshës. Në vitin 2023, banorët mbi 65 vjeç përbënin 22,5 për qind të popullsisë në Rajonin Lindor dhe 20,9 për qind në Rajonin e Pellagonisë.
Këto të dhëna tregojnë se e ardhmja e vendbanimeve të vogla nuk varet vetëm nga numri i njerëzve që largohen, por edhe nga struktura e moshës së atyre që mbeten.
Kur numri i të rinjve zvogëlohet, ndërsa pjesëmarrja e të moshuarve rritet, ndryshojnë nevojat e të gjithë komunitetit. Nevojiten shërbime të ndryshme shëndetësore dhe sociale, transport publik i qasshëm dhe kushte për një jetë të pavarur.
Në të njëjtën kohë, pa mundësi të reja për të rinjtë, plakja demografike mund të përshpejtohet edhe më shumë.
A mund të ofrojë një qytet i vogël mundësi të mëdha?
Jo çdo i ri dëshiron të jetojë në një qytet të madh. Vendbanimet më të vogla kanë përparësi që vështirë se mund të maten me statistika: distanca më të shkurtra, afërsi me familjen, një komunitet të njohur dhe një ritëm tjetër të jetës.
Por këto përparësi nuk janë gjithmonë të mjaftueshme kur mungojnë vendet e punës, shërbimet publike cilësore dhe mundësitë për përparim.
Ekonomia digjitale dhe puna në distancë krijojnë hapësirë që disa profesione të ushtrohen edhe jashtë qendrave të mëdha. Megjithatë, për këtë nevojiten infrastrukturë e qëndrueshme, aftësi digjitale dhe një mjedis ku të rinjtë mund ta planifikojnë të ardhmen e tyre.
Edhe sipërmarrja lokale, bujqësia, turizmi dhe veprimtaritë e vogla prodhuese mund të krijojnë mundësi ekonomike. Potenciali i tyre nuk është i njëjtë në çdo rajon, ndërsa zhvillimi kërkon mbështetje afatgjatë dhe politika të përshtatura me nevojat lokale.
Prandaj, zhvillimi i barabartë rajonal nuk mund të kufizohet vetëm në ndërtimin e rrugëve dhe rikonstruksionin e shesheve.
Një shesh i rinovuar mund ta zbukurojë qytetin. Por, në vetvete, ai nuk mund ta mbajë një familje të re nëse nuk ka punë, çerdhe ose qasje në kujdes shëndetësor.
Çfarë humbasim kur një vend mbetet pa njerëz?
Humbja e popullsisë nuk është vetëm një proces ekonomik dhe demografik.
Me çdo shkollë të mbyllur ndryshon jeta e komunitetit. Me çdo shtëpi të braktisur zhduket një pjesë e jetës së përditshme të një rruge. Kur pushojnë së funksionuari bizneset lokale, humbasin edhe vendet ku njerëzit takoheshin.
Traditat, kujtimet dhe ndjenja e përkatësisë nuk zhduken menjëherë. Por bëhet më e vështirë që ato t’u përcillen brezave të ardhshëm.
Kjo nuk do të thotë se çdo vendbanim mund ose duhet ta ruajë numrin e dikurshëm të banorëve. Ndryshimet demografike janë pjesë e zhvillimit të çdo shoqërie. Megjithatë, dallimi mes ndryshimit të natyrshëm dhe humbjes graduale të kushteve për jetë është thelbësor.
Prandaj, politikat publike duhet të merren jo vetëm me pasojat e emigrimit, por edhe me arsyet për të cilat njerëzit nuk shohin mundësi për të ardhmen në vendin ku jetojnë.
Të qëndrosh duhet të jetë zgjedhje, jo dorëzim
Maqedonia nuk do ta zgjidhë problemin demografik duke u bërë thirrje të rinjve që të mos largohen. As duke këmbëngulur se jeta në një qytet të vogël është më e bukur vetëm sepse është më e qetë.
Nevojiten kushte që qëndrimi të jetë një zgjedhje reale.
Kjo nënkupton punë që mundëson një jetë dinjitoze, arsim të qasshëm, shërbime shëndetësore, kujdes për fëmijët, jetë kulturore dhe mundësi për përparim pa qenë e domosdoshme që njeriu të largohet nga vendi ku është rritur.
Të dhënat e regjistrimeve të popullsisë dhe statistikat rajonale janë një paralajmërim, por edhe bazë për planifikim. Ato tregojnë se ku po zvogëlohet popullsia, ku po plaket dhe ku shërbimet publike duhet të përshtaten me nevojat e reja.
Qytetet e vogla nuk zhduken brenda natës. Ato gradualisht humbin njerëz, vende pune, gjenerata nxënësish dhe një pjesë të jetës së tyre të përditshme.
Por e ardhmja e tyre nuk është e paracaktuar.
Thelbi nuk qëndron te mënyra se si t’i bindim njerëzit të qëndrojnë, por te krijimi i kushteve që ata të dëshirojnë të qëndrojnë.
