Tripoli, 20 gusht Zhurnal.mk – Libia ndodhet ende në një situatë paradoksale: lufta e madhe civile është zbehur krahasuar me vitet e mëparshme, por vendi vazhdon të jetë politikisht i ndarë. Pesëmbëdhjetë vjet pas kryengritjes kundër Muammar Gaddafit, problemi kryesor nuk është më vetëm lufta për territor, por mungesa e një institucioni të vetëm shtetëror që të pranohet nga të gjitha palët.
Rrëzimi i Gaddafit në vitin 2011 krijoi mundësinë për ndërtimin e një shteti demokratik, por nuk u shoqërua me krijimin e institucioneve të forta. Milicitë, grupet politike dhe komandantët lokalë ruajtën ndikimin e tyre. Si rezultat, vakumi i pushtetit u shndërrua gradualisht në një konflikt për kontrollin e institucioneve, naftës dhe burimeve financiare.
Sot ndarja mes Tripolit dhe lindjes së vendit është thelbi i krizës. Qeveria e Unitetit Kombëtar në Tripoli ka njohjen ndërkombëtare, ndërsa kampi i Khalifa Haftarit ka kontroll të rëndësishëm territorial dhe ushtarak në lindje dhe jug. Kjo e bën Haftar-in një aktor që nuk mund të anashkalohet në çdo marrëveshje kombëtare.
Këtu hyn në lojë SHBA-të. Uashingtoni duket se po përpiqet ta lidhë bashkimin politik me interesat ekonomike. Ideja është relativisht e thjeshtë: nëse rivalët libianë arrijnë të krijojnë një strukturë të vetme qeverisëse, stabiliteti mund të hapë rrugën për më shumë investime amerikane, veçanërisht në sektorin e energjisë. Për SHBA-të, një Libi më e qëndrueshme do të ishte gjithashtu më e dobishme për sigurinë rajonale dhe për kufizimin e ndikimit të aktorëve të jashtëm.
Por pikërisht këtu qëndron edhe rreziku. Nëse një marrëveshje amerikane perceptohet si një marrëveshje mes elitave – për shembull, mes Dbeibah dhe familjes Haftar – pa pjesëmarrje reale të shoqërisë libiane, ajo mund të prodhojë stabilitet të përkohshëm, por jo një shtet funksional. Një sistem i bazuar kryesisht te kompromisi mes figurave të fuqishme mund të ruajë milicitë dhe strukturat klienteliste, në vend që t’i çmontojë ato.
Turqia ka një rol të veçantë. Ankaraja mbështeti ushtarakisht qeverinë e Tripolit gjatë konfliktit dhe ka interesa të rëndësishme ekonomike dhe strategjike në Libi. Sot, megjithatë, Turqia po përpiqet të komunikojë me të dyja palët. Kjo është e rëndësishme sepse një marrëveshje e qëndrueshme nuk mund të ndërtohet nëse fuqitë e huaja vazhdojnë të mbështesin kampe të ndryshme libiane.
Edhe Egjipti ka peshë të madhe. Për shkak të kufirit të përbashkët dhe shqetësimeve të sigurisë, Kajro ka qenë tradicionalisht më afër kampit të Haftarit. Por takimet me përfaqësuesit e Tripolit tregojnë se Egjipti po kërkon të luajë një rol më të gjerë. Për Kajron, një Libi e bashkuar do të ishte më e parashikueshme sesa një vend i ndarë mes autoriteteve rivale.
Katari, ndërkohë, mbështet më shumë procesin e udhëhequr nga OKB-ja dhe zgjedhjet. Qasja e tij ndryshon disi nga ajo e aktorëve që kërkojnë një marrëveshje të shpejtë mes elitave politike dhe ushtarake. Doha thekson se zgjidhja duhet të jetë libiane dhe të çojë përfundimisht në institucione legjitime përmes zgjedhjeve.
Fakti më pozitiv është se ekzistojnë disa shenja të bashkëpunimit. Miratimi i një buxheti të unifikuar për vitin 2026 është veçanërisht i rëndësishëm, sepse ekonomia ka qenë një nga pikat kryesore të përplasjes mes dy kampeve. Nëse institucionet financiare mund të funksionojnë në mënyrë më të bashkuar, kjo mund të krijojë bazën për një bashkim më të gjerë politik.
Megjithatë, bashkimi i Libisë nuk është thjesht çështje e gjetjes së një kryeministri dhe një presidenti. Problemi më i madh është se kush kontrollon ushtrinë, milicitë, institucionet ekonomike dhe të ardhurat nga nafta. Nëse këto struktura mbeten të ndara, një qeveri e përbashkët mund të jetë vetëm formale.
Prandaj, pyetja kryesore nuk është nëse SHBA-të, Turqia, Egjipti dhe Katari mund të gjejnë një kompromis mes Dbeibah dhe Haftarit. Ata mund të ushtrojnë presion dhe të krijojnë stimuj. Pyetja është nëse elitat libiane janë të gatshme të heqin dorë nga një pjesë e pushtetit të tyre për të ndërtuar institucione kombëtare.
Nëse SHBA-të arrijnë ta kombinojë investimin ekonomik, presionin diplomatik dhe garancitë e sigurisë me procesin e OKB-së, ekziston një mundësi reale për ta çuar Libinë drejt bashkimit. Por nëse prioriteti bëhet vetëm stabiliteti i shpejtë dhe mbrojtja e interesave të naftës, ekziston rreziku që Libia të kalojë nga një konflikt i armatosur në një ndarje të ngrirë, ku dy kampet vazhdojnë të ekzistojnë nën një fasadë të përbashkët qeverisëse.
Në thelb, Libia mund të bashkohet vetëm nëse fuqitë e huaja arrijnë t’i bindin rivalët libianë se bashkëpunimi është më fitimprurës se kontrolli individual i territorit dhe burimeve. Nafta mund të jetë stimuli që e nis procesin, por vetëm legjitimiteti politik, institucionet e përbashkëta dhe zgjedhjet mund ta bëjnë bashkimin të qëndrueshëm.
Analizë e Al Jazeera-s
