Bruksel, 27 tetor Zhurnal.mk – Ballkani Perëndimor do të shënojë rritje ekonomike prej 3,1 për qind në vitin 2026, por pas parashikimeve pozitive fshihet një problem serioz: kompanitë e kanë të vështirë të depërtojnë në tregjet e huaja dhe akoma më të vështirë të mbijetojnë në to, ndërsa qytetarët nuk kanë mundësi të mjaftueshme për vende pune më cilësore dhe me paga më të larta. Raporti i ri vjeshtor i Bankës Botërore, i publikuar sot, tregon se ekonomitë e rajonit po bëhen më rezistente ndaj krizave të jashtme, por burokracia, rregulloret e paparashikueshme dhe kostot e larta tregtare vazhdojnë ta kufizojnë zhvillimin e tyre.
Sipas raportit „Nga hyrja në treg deri te qëndrueshmëria e eksporteve“ (From Market Entry to Export Endurance), gjashtë ekonomitë e Ballkanit Perëndimor do të shënojnë rritje prej 3,1 për qind këtë vit, pas rritjes së vlerësuar prej 2,6 për qind në vitin 2025. Për vitet 2027 dhe 2028 parashikohet rritje prej 3,4 për qind.
Megjithatë, Banka Botërore paralajmëron se qëndrueshmëria ekonomike, në vetvete, nuk mjafton për ta afruar standardin e jetesës së qytetarëve me atë të Evropës.
Pyetja kryesore është nëse rritja e evidentuar në raportet statistikore po krijon kapacitete të reja prodhuese, kompani produktive dhe vende pune që sigurojnë të ardhura më të larta.
Maqedonia me rritje prej 3,2 për qind, por me dobësi të vjetra strukturore
Për Maqedoninë, Banka Botërore parashikon rritje ekonomike prej 3,2 për qind në vitin 2026, pak mbi normën rajonale prej 3,1 për qind.
Sipas pasqyrës ekonomike të vendit, rritja mbështetet nga konsumi privat, investimet në infrastrukturë dhe rritja e pagave. Por kjo strukturë e rritjes ngre një pyetje të rëndësishme: sa nga zgjerimi ekonomik vjen si rezultat i rritjes së produktivitetit dhe forcimit të eksporteve, dhe sa nga konsumi dhe investimet që jo domosdoshmërisht e rrisin konkurrueshmërinë në mënyrë të qëndrueshme?
Banka Botërore paralajmëron se ekonomia e Maqedonisë vazhdon të përballet me kufizime të thella në produktivitet, kapitalin njerëzor dhe konkurrueshmëri.
Problem shtesë paraqesin presionet fiskale, hapësira e kufizuar për shpenzime të reja publike dhe pasiguria te partnerët kryesorë tregtarë. Kjo do të thotë se rritja prej 3,2 për qind është tregues pozitiv, por nuk është dëshmi se ekonomia automatikisht po krijon vlerë të re të mjaftueshme për të përmirësuar në mënyrë të qëndrueshme standardin e jetesës.
Kosova rritet më shpejt, Serbia dhe Maqedonia pothuajse në të njëjtin nivel
Sipas parashikimeve të reja, Kosova ka normën më të lartë të pritshme të rritjes ekonomike në rajon, prej 3,6 për qind në vitin 2026. Pas saj renditen Shqipëria me 3,4 për qind, Mali i Zi me 3,3 për qind dhe Maqedonia me 3,2 për qind. Serbia parashikohet të ketë rritje prej 3,1 për qind, ndërsa Bosnja dhe Hercegovina renditet e fundit me 2,4 për qind.
Megjithatë, dallimet në normat e rritjes nuk përbëjnë një krahasim të drejtpërdrejtë të standardit të jetesës.
Një vend me rritje më të lartë në përqindje nuk do të thotë domosdoshmërisht se ka paga më të larta, shërbime publike më të mira ose produktivitet më të madh se një vend që rritet më ngadalë. Pikërisht për këtë arsye, Banka Botërore e vë theksin te cilësia e rritjes ekonomike dhe jo vetëm te norma e saj vjetore.
Kompanitë eksportojnë, por problemi më i madh është të mbijetojnë
Një nga gjetjet më shqetësuese të raportit lidhet me qëndrueshmërinë e kompanive eksportuese.
Sipas analizës së Bankës Botërore, vetëm rreth një e treta e marrëdhënieve të reja tregtare për eksport, të krijuara nga kompanitë e Ballkanit Perëndimor, mbijetojnë pas vitit të parë.
Deri në vitin e pestë mbijetojnë vetëm nga një deri në katër për qind.
Këto të dhëna nuk nënkuptojnë se një përqindje e tillë e kompanive pushon së ekzistuari. Bëhet fjalë për qëndrueshmërinë e marrëdhënieve të reja eksportuese, përkatësisht aftësinë e firmave për të vazhduar për një kohë të gjatë shitjen e produkteve dhe shërbimeve në tregje të caktuara të huaja.
Megjithatë, pasojat janë serioze.
Një kompani që gjen blerës jashtë vendit, por më pas i humb ata për shkak të kostove të larta, procedurave të paparashikueshme ose konkurrueshmërisë më të dobët, e ka më të vështirë të planifikojë zgjerimin e prodhimit dhe hapjen e vendeve të reja të punës.
Kjo e zvogëlon mundësinë për rritje të qëndrueshme të pagave dhe investime afatgjata në fuqinë punëtore.
Barrierat e padukshme tregtare kushtojnë më shumë se doganat
Banka Botërore thekson se pengesat tregtare nuk kufizohen vetëm te tarifat doganore. Tarifa mesatare doganore për produktet e importuara në rajon është rreth gjashtë për qind, por barrierat jotarifore krijojnë kosto shtesë të vlerësuara në afërsisht dhjetë për qind.
Për disa produkte bujqësore dhe ushqimore, këto kosto tejkalojnë 20 për qind. Kufizimet në tregtinë ndërkufitare të shërbimeve krijojnë kosto shtesë edhe më të larta, të vlerësuara në 29 për qind.
Bëhet fjalë për leje administrative, kontrolle të përsëritura, procedura certifikimi, rregulla të ndryshme kombëtare dhe detyrime për të pasur prani fizike në tregun vendas.
Për kompanitë e mëdha, këto kërkesa paraqesin kosto shtesë. Për ndërmarrjet e vogla dhe të mesme, ato shpesh mund të përbëjnë pengesë për të filluar fare eksportin. Problemi bëhet edhe më i theksuar te produktet që kërkojnë dërgesë të shpejtë, veçanërisht në bujqësi dhe industrinë ushqimore.
Më pak barriera, potencialisht deri në 12,5 për qind PBB më e lartë
Një nga vlerësimet më të rëndësishme të Bankës Botërore është se heqja e gjysmës së barrierave ekzistuese të importit mund ta rrisë PBB-në rajonale deri në 12,5 për qind në periudhën afatmesme.
Ky është rezultat i simulimeve ekonomike dhe jo parashikim se rritja do të ndodhë automatikisht apo se norma vjetore e rritjes do të rritet për 12,5 pikë përqindjeje. Vlerësimi tregon se sa potencial ekonomik mbetet i pashfrytëzuar për shkak të kufizimeve ekzistuese tregtare.
Kjo ngre edhe një pyetje kritike për qeveritë e rajonit: sa nga problemet ekonomike vijnë si pasojë e krizave të jashtme dhe sa nga dobësitë institucionale të brendshme që mbeten të pazgjidhura prej vitesh?
Nëse kompanitë paguajnë më shumë për procedurat administrative, vonohen me dërgesat ose përballen me ndryshime të shpeshta të rregullave, konkurrueshmëria e tyre bie, pavarësisht kushteve ekonomike ndërkombëtare.
Pse eksportet janë të rëndësishme për paga më të mira?
Kompanitë eksportuese kanë rëndësi të veçantë për punësimin në sektorin e prodhimit.
Sipas Bankës Botërore, ato punësojnë pjesën më të madhe të punëtorëve në industrinë përpunuese të rajonit dhe, mesatarisht, janë më të mëdha dhe paguajnë paga më të larta se kompanitë e krahasueshme që synojnë vetëm tregun vendas. Kjo lidhet me produktivitetin, vëllimin e aktivitetit dhe nevojën për të përmbushur standardet ndërkombëtare.
Por që një kompani të paguajë paga më të larta në afat të gjatë, duhet të krijojë më shumë vlerë të shtuar, të investojë në teknologji dhe të ketë tregje të qëndrueshme për produktet e saj.
Pikërisht këtu raporti evidenton dobësinë e modelit ekonomik të Ballkanit Perëndimor.
Rajoni është i lidhur ngushtë me tregtinë ndërkombëtare, por një numër i konsiderueshëm kompanish nuk arrijnë ta shndërrojnë suksesin fillestar në eksport në aktivitet afatgjatë dhe të qëndrueshëm.
Rritja e PBB-së nuk është e njëjtë me rritjen e standardit të jetesës
Në debatet publike ekonomike, përqindjet e rritjes shpesh paraqiten si dëshmia kryesore e suksesit të politikave ekonomike.
Por rritja e prodhimit të brendshëm bruto, në vetvete, nuk tregon se si shpërndahen përfitimet ndërmjet qytetarëve.
Për punëtorët është më e rëndësishme nëse pagat rriten më shpejt se kostot e jetesës, nëse hapen vende të qëndrueshme pune dhe nëse kompanitë mund të ofrojnë mundësi avancimi dhe kushte më të mira.
Për të rinjtë, pyetja kryesore është nëse ekonomia vendase krijon mjaftueshëm vende pune me perspektivë, në mënyrë që ata të mos detyrohen t’i kërkojnë mundësitë për të ardhura më të larta jashtë vendit.
Norma rajonale e rritjes prej 3,1 për qind nuk mund t’u japë përgjigje të drejtpërdrejta këtyre pyetjeve.
Pamja ekonomike ndërlikohet më tej nga fakti se konsumi mbetet një nga shtytësit kryesorë të rritjes, ndërsa produktiviteti, konkurrueshmëria e eksporteve dhe mungesa e punëtorëve të kualifikuar vazhdojnë të jenë kufizime.
Çfarë duhet të ndryshojë në Maqedoni?
Për Maqedoninë, mesazhi i raportit është se zhvillimi i qëndrueshëm nuk mund të mbështetet vetëm te konsumi më i lartë, investimet në infrastrukturë dhe rritjet e herëpashershme të pagave.
Nevojiten kushte në të cilat më shumë kompani vendase do të mund të eksportojnë, të mbijetojnë në tregjet e huaja dhe të investojnë në prodhim me vlerë më të lartë të shtuar.
Kjo nënkupton procedura administrative më të thjeshta, rregullore të parashikueshme, institucione më efikase, aftësi më të mira të fuqisë punëtore dhe konkurrencë më të fortë.
Megjithatë, përgjegjësia nuk u takon vetëm kompanive. Institucionet shtetërore ndikojnë drejtpërdrejt në kohën dhe kostot e nevojshme për marrjen e lejeve, kryerjen e kontrolleve dhe qasjen në tregje.
Prandaj, raporti më i fundit i Bankës Botërore ngre një pyetje më të gjerë sesa nëse ekonomia e Maqedonisë do të rritet këtë vit me 3,2 për qind.
Pyetja është nëse kjo rritje do të krijojë kompani më të forta vendase, produktivitet më të lartë dhe vende pune që do t’u mundësojnë qytetarëve të jetojnë në mënyrë të dinjitetshme dhe të qëndrueshme në afat të gjatë.
