Nga Ragmi Mustafi dhe Shaip Kamberi
Preshevë, 02 Mars 2026, Zhurnal.mk / peacefare.net – Në Serbinë jugore, komunat me shumicë shqiptare të Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës përballen me një model diskriminimi që është sistematik në hartim dhe institucional në ekzekutim. Komiteti i Helsinkit për të Drejtat e Njeriut në Serbi i ka përshkruar politikat aktuale që prekin shqiptarët si “spastrim etnik me mjete administrative”, duke theksuar se si mjetet burokratike mund të margjinalizojnë popullatat pa dhunë të hapur.
Ky nuk është një pretendim retorik. Ai pasqyron vite të tëra praktikash të dokumentuara që ndikojnë në statusin civil, arsimin, punësimin dhe pjesëmarrjen politike.
Historia e shkurtër
Konflikti i armatosur në Serbinë jugore përfundoi më shumë se dy dekada më parë. Konflikti i dhunshëm atje kishte shpërthyer nga qershori 1999 deri në qershor 2001 nga Kosova, i mundësuar pjesërisht nga një zonë neutrale tampon midis forcave jugosllave dhe të NATO-s.
Konflikti përfundoi zyrtarisht me një forcë të vogël shqiptare që pranoi të çmilitarizohej, çmobilizohej dhe çarmatosej. Kjo ndodhi në këmbim të amnistisë me kusht nga qeveria serbe, si dhe integrimit të shqiptarëve në strukturat qeveritare, shoqérore, ekonomike dhe policore me mbështetjen e bashkësisë ndërkombëtare. Shqiptarët e zbatuan marrëveshjen. Qeveria serbe jo.
Konflikti vazhdon pa dhunë
Në Luginën e Preshevës, konflikti vazhdon pa dhunë. Shteti serb tani i arrin objektivat e tij përmes mjeteve administrative dhe jo ushtarake, duke përfshirë:
– Çregjistrimi i vendbanimit kufizon statusin civil.
– Mosnjohja e diplomave bllokon lëvizshmërinë institucionale
– Investimi i pamjaftueshëm dekurajon pjesëmarrjen në strukturat shtetërore.
Individualisht, këto masa duken burokratike. Së bashku, ato mbajnë një ekuilibër të paqëndrueshëm. Rezultati nuk është as integrim dhe as dhunë e ripërtërirë. Barazia ligjore ekziston në letër, ndërsa shtetësia efektive mbetet e kufizuar – një dinamikë gjithnjë e më e rëndësishme për politikën e integrimit evropian dhe stabilitetin rajonal në Ballkanin Perëndimor.
Mekanizmi i “pasivizimit”
Një nga instrumentet administrative më të rëndësishme është praktika e njohur si “pasivizim” i vendbanimit të regjistruar. Sipas rregulloreve serbe, autoritetet mund të çaktivizojnë vendbanimin e regjistruar të një qytetari nëse përcaktojnë se ai person nuk jeton përgjithmonë në atë adresë.
Grupet e të drejtave të njeriut kanë dokumentuar se autoritetet e zbatojnë këtë masë në mënyrë disproporcionale ndaj shqiptarëve në Serbinë jugore. Sipas Nismës Rinore për të Drejtat e Njeriut, ata hoqën të paktën 3,370 shqiptarë nga listat e votuesve midis viteve 2015 dhe 2022 si rezultat i pasivizimit të adresës. Përafërsisht 80% e individëve të anketuar humbën të drejtën e votës, ndërsa shumica nuk morën vendime administrative me shkrim që shpjegonin masën. Këshilli Kombëtar i Pakicës Shqiptare vlerëson se më shumë se 8,000 banorë shqiptarë janë prekur në përgjithësi.
Kur një adresë pasivizohet, individi mund të humbasë jo vetëm të drejtën e votës, por edhe qasjen në kujdesin shëndetësor, ndihmën sociale dhe aftësinë për të rinovuar dokumentet e identitetit. Ndikimi është institucional dhe jo thjesht administrativ. Regjistrat civilë përcaktojnë të drejtën e votuesit, aksesin në punësimin publik dhe pjesëmarrjen në sistemet sociale. Hulumtimi në terren dokumenton se rregulloret e vendbanimit janë zbatuar kryesisht në zonat e banuara nga shqiptarët, duke zvogëluar votuesit e regjistruar dhe duke dobësuar përfaqësimin politik.
Parlamenti Evropian ka térhequr vérejtjen se praktika të tilla rrezikojnë të privojnë komunitetet pakicé dhe të minojnë mbrojtjet themelore të të drejtave civile. Komiteti i Helsinkit për të Drejtat e Njeriut në Serbi ka raportuar se asnjë komunitet tjetër pakicé nuk ka paraqitur ankesa të njéjta/krahasueshme në lidhje me çregjistrimin në shkallë të gjerë dhe mohimin e dokumentacionit të identitetit.
Arsimi pa njohje
Arsimi përfaqëson një nga pengesat më të qarta për integrimin në Serbinë jugore. Edhe pse ekzistojnë marrëveshje të lehtësuara nga BE-ja për njohjen reciproke të titujve akademik midis Beogradit dhe Prishtinës, zbatimi mbetet i paqëndrueshëm. Diplomat e fituara në Kosovë rrallë njihen në Serbi, duke kufizuar perspektivat e punësimit për të diplomuarit nga komunat e Luginës së Preshevës. Midis viteve 2008 dhe 2025, afërsisht 3,400 studentë nga Lugina e Preshevës morën diploma universitare në Kosovë. Megjithatë, autoritetet serbe njohën vetëm 13 nga 2,532 diplomat e paraqitura – një shkallë zbatimi prej afërsisht 0.5 përqind.
Vézhgimi nga ana e shoqërisë civile tregon se të diplomuarit e prekur shpesh nuk mund të punojnë në institucione publike ose profesione të rregulluara. Rezultati është strukturor dhe jo individual. Arsimi nuk përkthehet në pjesëmarrje institucionale. Edhe pse shqiptarët formojnë shumicë lokale në pjesë të Serbisë jugore, ata përbëjnë më pak se 5% të punonjësve të administratës publike – duke theksuar se si njohja e bllokuar e kredencialeve kufizon aksesin efektiv në strukturat shtetërore.
Nga një perspektivë stabilizimi, kur lëvizshmëria arsimore ekziston, por lëvizshmëria institucionale jo, mosangazhimi zëvendëson gradualisht integrimin – një model i shoqëruar me brishtësinë e fshehur në mjediset pas konfliktit.
Të marra së bashku, çregjistrimi i vendbanimit dhe mosnjohja e diplomës veprojnë si barriera administrative paralele, duke kufizuar si praninë qytetare ashtu edhe integrimin institucional të shqiptarëve.
Mungesa kronike e Investimeve
Kushtet ekonomike përforcojnë përjashtimin administrativ të vërejtur në Luginën e Preshevës. Të dhënat nga Zyra e Statistikave të Serbisë vazhdimisht e klasifikojnë Preshevën, Bujanocin dhe Medvegjën në kategorinë më të ulët të zhvillimit (Grupi IV – komunat e shkatërruara). Kjo do të thotë që niveli i tyre i zhvillimit mbetet nën 60% të mesatares kombëtare, me Medvegjën që shpesh bie nën 50%. Vlerësimet e zhvillimit nga UNDP Serbi gjithashtu tregojnë për mungesa në infrastrukturë, papunësi të lartë dhe investime të kufizuara industriale në Serbinë jugore krahasuar me mesataret kombëtare.
Në mjediset pas konfliktit, mungesa e zgjatur e zhvillimit ka efekte politike. Ai përshpejton emigrimin, dobëson institucionet lokale dhe ndryshon realitetet demografike me kalimin e kohës. Aty ku pjesëmarrja administrative është tashmë e kufizuar, migrimi ekonomik jashtë vendit zvogëlon më tej angazhimin qytetar dhe përfaqësimin institucional. Kjo prodhon shkëputje graduale në vend të paqëndrueshmërisë së hapur.
Hendeku i penalizuar i shprehjes kulturore dhe përfaqësimit
Organizatat e të drejtave të njeriut kanë dokumentuar raste në të cilat shqiptarët janë gjobitur ose ndjekur penalisht për shfaqjen e simboleve kombëtare gjatë ngjarjeve kulturore. Ndërsa ligji serb rregullon simbolet e huaja, modelet e zbatimit sugjerojnë shënjestrim joproporcional të shqiptarëve. Kur zbatimi duket selektiv, mbikëqyrja rregullatore mund të marrë rëndësi politike. Me kalimin e kohës, kjo nxit frikën, dekurajon pjesëmarrjen qytetare dhe normalizon trajtimin e pabarabartë.
Ligji serb garanton përfaqësim proporcional të pakicave në institucionet publike. Megjithatë, vézhgimi nga Misioni i OSBE-së në Serbi tregonnën-përfaqësim të vazhdueshëm të shqiptarëve në gjyqësor, polici dhe administratë shtetërore – veçanërisht në Serbinë jugore. Hendeku midis pranisë demografike (71%) dhe përfaqësimit institucional (4.6%) është dramatik.
Dallimi midis garancive kushtetuese dhe përfaqësimit nënvizon një hendek zbatimi dhe jo një legjislativ. Në kontekstet pas konfliktit, pabarazitë e qëndrueshme në përfaqësim mund të dobësojnë besimin në marrëveshjet e integrimit dhe të përforcojnë perceptimet e përjashtimit strukturor.
Vëmendje ndërkombëtare në rritje
Ndërgjegjësimi po rritet ngadalë jashtë vendit. Në SHBA, kongresmeni Keith Self (R-TX) prezantoi Aktin e Diskriminimit në Luginën e Preshevës, i cili ka përparuar në Komitetin e Punëve të Jashtme të Dhomës së Përfaqësuesve. Ai bën thirrje për raportim formal mbi diskriminimin ndaj shqiptarëve në Serbinë jugore dhe rekomandon integrimin e gjetjeve në politikën amerikane. Kjo iniciativë sinjalizon se diskriminimi administrativ po fiton njohje si një shqetësim serioz për të drejtat e njeriut.
Udhëheqésia politike shqiptare e Luginës së Preshevës ka punuar për më shumë se dy dekada me komunitetet shqiptaro-amerikane në të gjithë Shtetet e Bashkuara. Lidhja Qytetare Shqiptaro-Amerikane, dhe së fundmi komuniteti shqiptaro-amerikan në Teksas, kanë kërkuar të angazhojnë udhëheqësit e politikës së jashtme për çështjet e Luginës së Preshevës. Kjo ka rezultuar në një takim informues para një paneli dypartiak të stafit të Senatit Amerikan dhe letra dypartiake nga anëtarët e Kongresit drejtuar Sekretarit të Shtetit.
Pse ka rëndësi kjo ?
Situata në Luginën e Preshevës nuk është thjesht një çështje lokale e pakicave. Është një provë nëse standardet evropiane të barazisë dhe mbrojtjes së pakicave zbatohen në mënyrë të vazhdueshme. Stabiliteti i qëndrueshëm në Ballkanin Perëndimor varet jo vetëm nga parandalimi i konfliktit, por edhe nga sigurimi i shtetësisë së barabartë.
Masat administrative që fshijnë banorët nga regjistrat, pavlefshmërinë e diplomave, kufizojnë shprehjen kulturore dhe kufizojnë zhvillimin ekonomik në mënyrë kolektive prodhojnë të njëjtin rezultat që kërkonin dikur politikat shtrënguese: margjinalizimin demografik.
Një Rrugë Përpara
– Zgjidhjet nuk janë as radikale dhe as jorealiste. Ato përfshijnë:
– Rivendosjen e adresave të pasivizuara në mënyrë të papërshtatshme.
– Zbatimin e njohjes së diplomave.
– Sigurimin e investimeve publike të barabarta.
– Garantimin e zbatimit të barabartë të ligjeve që rregullojnë shprehjen kulturore.
– Përmbushjen e detyrimeve ligjore mbi përfaqësimin e pakicave.
Këta hapa do të forconin qeverisjen demokratike dhe do ta afronin Serbinë më ngushtë me standardet evropiane të të drejtave të njeriut.
Kjo mund të arrihet vetëm me një përfshirje të palëkundur dhe të drejtpërdrejtë të Shteteve të Bashkuara. Serbia ka provuar vazhdimisht se nuk e njeh gjuhën e diplomacisë dhe dialogut. Ajo i kushton vëmendje vetëm kërkesave të forta të SHBA-së.
Lugina e Preshevës nuk duhet të mbetet e padukshme në diskutimet ndërkombëtare për politikat. Diskriminimi që vepron në heshtje përmes kanaleve administrative mund të jetë po aq i pasojave sa diskriminimi i zbatuar hapur. Njohja dhe adresimi i tij tani është thelbësore – jo vetëm për shqiptarët në Serbinë jugore, por edhe për besueshmërinë e parimeve demokratike në të gjithë rajonin.
————————————————————————————————————–
Pêr autorët:
Ragmi Mustafi, është kandidat për doktoraturë në Universitetin e Tiranës dhe ish-Kryetar i Këshillit Kombëtar Shqiptar në Serbi, dhe Shaip Kamberi, është ish-Kryetar i Bashkisë së Bujanocit dhe Anëtar aktual dhe i katërt i Parlamentit të Serbisë.
Ky opinion i tyre u botua për herë të parë në faqen e internetit peacefare.net në gjuhën angleze.
