Tiranë, 5 maj, Zhurnal.mk – Origjina e popullit shqiptar ka qenë prej kohësh objekt debatesh, pasi ai shfaqet për herë të parë në burimet historike në shekullin XI të erës sonë, ndërsa gjuha e tyre nuk është e lidhur ngushtë me asnjë nga degët e mbijetuara të familjes indo-evropiane, sipas “BioRxiv”.
Për të sqaruar origjinën e shqiptarëve, u analizuan mbi 6 000 gjenome të lashta të Euroazisë Perëndimore dhe 74 individë etnikë shqiptarë bashkëkohorë të analizuar gjenetikisht rishtazi.
U zbulua një vazhdimësi e jashtëzakonshme e prejardhjes nga Epoka e Bronzit të Vonë dhe Epoka e Hekurit në Ballkanin Perëndimor në Shqipëri gjatë periudhës së Mesjetës së Hershme, një model që dallon nga rajonet fqinje të Ballkanit.
Duke përdorur një gamë të gjerë metodash të gjenetikës së popullatave, përfshirë një protokoll të përmirësuar për të zbuluar segmentet e identitetit-nga-prejardhja (IBD) midis individëve të lashtë dhe atyre bashkëkohorë, u tregua se shqiptarët e sotëm rrjedhin kryesisht nga banorët e Shqipërisë së Mesjetës së Hershme, të cilët kanë qenë të pranishëm në territorin e Shqipërisë që në vitet 800–900 të erës sonë, pra përpara përmendjes së tyre në burimet historike.
Për më tepër, u vërejt një përzierje e strukturuar gjeografikisht me grupe të Mesjetës me prejardhje nga Evropa Lindore, që mesatarisht përbën 10–20% te shqiptarët.
Gjetjet ofruan njohuri të paprecedentë mbi proceset historike dhe demografike që kanë formësuar popullin shqiptar të sotëm dhe vendosin origjinën e kësaj popullate në Ballkanin Qendror-Perëndimor.
Gjatë Epokës së Hekurit (1100 p.e.s. – 150 e.s.), Ballkani karakterizohej nga një heterogjenitet i jashtëzakonshëm kulturor dhe gjuhësor.
Në Ballkanin Perëndimor, kulturat “kelte” ndërvepronin për shekuj me grupe të referuara si “ilirët” dhe “dalmatasit”.
Më në brendësi të Ballkanit, popullsitë e quajtura nga autorët klasikë si “dakët”, “dardanët”, “moezët” dhe “paionët” kufizoheshin me kultura nomade nga stepa Pontiko-Kazake, të njohura si “skitët”, ndërsa pjesa juglindore e gadishullit ishte e banuar nga “trakët” dhe “grekët”.
Popujt e Ballkanit gjithashtu u zgjeruan përtej kufijve të gadishullit, me “mesapianët” që migruan në Italinë juglindore që të paktën nga viti 600 p.e.s.
Diversiteti gjuhësor dhe kulturor i Ballkanit u homogjenizua ndjeshëm gjatë epokës helenistike dhe romake, dhe veçanërisht pas periudhës së Migrimeve, kur grupe gjermanike dhe sllavishtfolëse u vendosën masivisht në rajon.
Këto ngjarje çuan përfundimisht në zhdukjen e të gjitha gjuhëve paleo-ballkanike, përveç greqishtes dhe shqipes.
Shqipja përfaqëson një degë të veçantë brenda familjes indo-evropiane, por ajo është e dokumentuar vetëm nga shekulli XV i erës sonë, ndërsa teksti i parë i plotë i njohur daton në mesin e shekullit XVI.
Prandaj, historia e saj e hershme dhe lidhjet e mundshme me degë të tjera të familjes mbeten të paqarta.
Gjurmimi i origjinës së shqiptarëve është i vështirë, pasi asnjë burim historik nuk përmend një popullsi shqipfolëse në territorin e Shqipërisë së sotme, gjatë kalimit nga antikiteti në Mesjetë (500–1000 e.s.).
Bastisjet dhe vendosjet e folësve të gjuhëve sllave në territorin e Shqipërisë së sotme përmenden në shekujt VII–VIII të erës sonë, dhe prania e tyre pasqyrohet edhe në toponiminë sllave të rajonit.
Pjesa jugperëndimore e Shqipërisë së sotme kishte një lidhje të lirshme me Perandorinë Romake Lindore, por gjuha dhe identiteti i banorëve të saj mbeten të paqarta.
Popullsitë urbane mesjetare në veriperëndim të Shqipërisë së sotme, të referuara nga historianët si “Romani”, mund të kenë folur një variant të latinishtes vulgare – të njohur si romanca e Ballkanit Perëndimor, e cila ka vazhduar të paktën deri në shekullin XIII.
Vetëm në shekullin XI shqiptarët shfaqen në burimet historike, ndërsa dokumentimi më i hershëm i shkruar i gjuhës së tyre, është një formulë pagëzimi nga viti 1462.
Megjithatë, është e qartë se paraardhësit e shqiptarëve modernë kanë jetuar në Shqipëri shumë më herët sesa sugjerojnë burimet historike.
Hipotezat gjuhësore sugjerojnë se një grup shqipfolës mund të ketë jetuar në zonat malore që përfshijnë veriun e Shqipërisë së sotme, Kosovën, Serbinë juglindore dhe Maqedoninë e Veriut që nga shekulli V i erës sonë.
Për më tepër, ndarja midis dy dialekteve kryesore të shqipes moderne – gegërishtja në veri dhe toskërishtja në jug – ka ndodhur me shumë gjasa përpara ose gjatë fazave të hershme të kontaktit shqiptaro-sllav.
Afinitetet e gjuhës shqipe kanë qenë gjithashtu objekt debatesh të forta shkencore, pa përfundime të qarta.
Hipotezat kryesore përfshijnë origjinën lokale nga ilirët ose mesapianët, si dhe origjinën nga grupet dakomoze-trake, të cilët mund të kenë hyrë në territorin e Shqipërisë pas vitit 400 e.s.
Këto hipoteza janë të vështira për t’u testuar për shkak të mungesës së dokumentimit të plotë të gjuhëve të lashta ballkanike, të cilat njihen vetëm nga mbishkrime fragmentare dhe toponime.
Për më tepër, etnonimet si “ilir” dhe “trak” mund të jenë konstrukte artificiale dhe nuk përfaqësojnë domosdoshmërisht grupe homogjene gjuhësore apo etnike.
Hipoteza të fundit gjuhësore propozojnë një lidhje të shqipes me greqishten, duke e vendosur origjinën e saj në Ballkan, por pa përcaktuar saktë vendin e formimit të proto-shqipes.
Për shkak të vështirësive në lidhjen e të dhënave arkeologjike, historike dhe gjuhësore, qasja arkeogjenetike është thelbësore për të kuptuar origjinën e shqiptarëve dhe marrëdhëniet e tyre me popullsitë e lashta.
Vitet e fundit është parë një rritje e madhe e studimeve paleogjenomike në Ballkan, të cilat kanë identifikuar tre procese kryesore demografike që kanë formësuar popullsitë moderne të rajonit.
Gjatë periudhës së hershme romake (1–250 e.s.), prejardhja nga Anadolli dhe Lindja e Afërt u bë e përhapur në Perandori, përfshirë Ballkanin.
Midis shekujve III dhe IV të erës sonë, Ballkani pati një fluks individësh nga zonat kufitare, kryesisht grupe gjermanike dhe nomadë stepash.
Migrimi më i madh ndodhi rreth vitit 700 të erës sonë, me vendosjen e grupeve sllavishtfolëse në Ballkan, duke kontribuar 30–60% të prejardhjes së lidhur me Evropën Lindore te popujt modernë të Ballkanit.
Një studim i mëparshëm tregon se shqiptarët rrjedhin rreth 25% nga një burim lokal i Epokës së Bronzit dhe Hekurit, 45% nga burime të lidhura me Anadollin dhe 30% nga prejardhje e lidhur me Evropën Lindore.
Megjithatë, kjo qasje nuk lejon identifikimin e saktë të popullsive romake, mesjetare dhe post-mesjetare që kontribuan në formimin e shqiptarëve modernë.
Një studim tjetër sugjeron se shqiptarët vijnë nga një popullsi e vogël që ka kaluar një “bottleneck” (ngushtim demografik) rreth 1 500 vjet më parë.
Pavarësisht përparimeve të mëdha në gjenetikë, origjina e shqiptarëve mbetet ende një çështje komplekse dhe e debatueshme.
Për të sqaruar këtë origjinë, u krye një transekt paleogjenomik 4 000-vjeçar të territorit të Shqipërisë dhe Ballkanit, duke analizuar mbi 6 000 gjenome të lashta të publikuara më parë dhe 74 gjenome të reja shqiptare moderne.
U përdorën metoda të ndryshme statistikore dhe gjenetike, përfshirë f-statistika, modele të përziera (qpAdm), analizën e segmenteve të prejardhjes (DATES), analizë të komponentëve kryesorë (PCA) dhe algoritme të mobilitetit njerëzor.
Për më tepër, u përdor një version të përmirësuar të një protokolli për të studiuar segmentet IBD (identitet-nga-prejardhja), si dhe të dhëna të ADN-së uniparentale (e trashëguar vetëm nga njeri prind) nga mbi 4 000 mostra të lashta dhe moderne të Ballkanit.
Kjo qasje shumëdimensionale ndihmon në rindërtimin e ngjarjeve kryesore demografike, që kanë formësuar gjenomin modern shqiptar dhe në identifikimin e origjinës kohore dhe gjeografike.
Autorët e studimit
Studimi është kryer nga një grup ndërkombëtar studiuesish, përfshirë:
- Leonidas-Romanos Davranoglou – Muzeu i Historisë Natyrore i Universitetit të Oksfordit, Britani e Madhe
- Alban Lauka – studiues i pavarur
- Aris Aristodemou – studiues i pavarur
- Zoltán Maróti – Universiteti i Szeged-it, Hungari
- Gjergj Bojaxhi – studiues i pavarur
- Ardian Muhaj – Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, Shqipëri
- Ilia Mikerezi – Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, Shqipëri
- David Wesolowski – studiues i pavarur
- Brian D. Joseph – Departamenti i Gjuhësisë, Universiteti Shtetëror i Ohajos, Kolombi, SHBA
- Alexandros Heraclides – Shkolla e Shkencave, Universiteti Evropian i Qipros, Nikozia, Qipro
