Shkup, 4 nëntor Zhurnal.mk – Qytetarët nuk kanë nevojë të dinë se sa serverë do të ketë qendra kombëtare e të dhënave, sa do të jetë kapaciteti i saj i instaluar apo sa institucione do t’i zhvendosin sistemet e tyre në këtë qendër. Ata janë të interesuar për diçka shumë më praktike: a do të mund të marrin më shpejt një certifikatë, a do të mund t’i përfundojnë procedurat administrative pa shkuar në sportele, a do të ndalojnë së dorëzuari dokumente që shteti tashmë i posedon dhe a do të jenë më të sigurta të dhënat e tyre personale?
Pikërisht kjo mungon në debatin publik për qendrën kombëtare të të dhënave. Flitet për infrastrukturën digjitale, sigurinë, sistemet qeveritare dhe zhvillimin teknologjik, por shumë më pak për përfitimin e drejtpërdrejtë të qytetarëve. Ndërsa, kur bëhet fjalë për një investim publik që vlerësohet në rreth 20 milionë euro, çështja e rezultateve nuk është dytësore. Ajo duhet të jetë në qendër të projektit.
Ministri i Transformimit Digjital, Stefan Andonovski, më 3 nëntor njoftoi se studimi i fizibilitetit për qendrën kombëtare të të dhënave ka përfunduar dhe se Qeveria është në kërkim të partnerëve financiarë. Paralelisht, po punohet për urbanizimin e tokës dhe përgatitjen e dokumentacionit projektues, me pritshmëri që ndërtimi të fillojë në vitin 2027.
Megjithatë, ndërmjet përfundimit të studimit dhe funksionalizimit të objektit ekzistojnë edhe disa hapa të rëndësishëm. Ndërsa ndërmjet ndërtimit të një qendre të të dhënave dhe përmirësimit të shërbimeve publike ekziston një hendek edhe më i madh: institucionet duhet t’i ndërlidhin sistemet e tyre, të ndryshojnë procedurat dhe të mundësojnë që qytetarët t’i shfrytëzojnë realisht shërbimet digjitale.
Përfitimi më i drejtpërdrejtë që qytetarët mund ta ndiejnë është një administratë më efikase. Por kjo nuk do të arrihet vetëm duke vendosur të dhënat shtetërore në një infrastrukturë moderne.
Ta marrim si shembull një qytetar që paraqet kërkesë për realizimin e një të drejte në një institucion. Nëse ai institucion duhet të kërkojë vërtetim nga një institucion tjetër dhe më pas qytetari detyrohet të shkojë përsëri në sportel për të dorëzuar të njëjtin informacion, problemi nuk qëndron vetëm te serverët. Problemi lidhet edhe me mënyrën se si janë organizuar procedurat administrative dhe nëse sistemet komunikojnë ndërmjet tyre.
Qendra kombëtare e të dhënave mund të krijojë bazën teknike për shkëmbim më të mirë të informacioneve dhe funksionim më të sigurt të shërbimeve digjitale. Por, për qytetarin, ndryshimi do të jetë real vetëm atëherë kur institucionet të ndalojnë së kërkuari informacione që tashmë i posedojnë, kur kërkesat të shqyrtohen brenda një afati më të shkurtër dhe kur më shumë shërbime të mund të kryhen në mënyrë elektronike.
Prandaj, përveç pyetjes se sa institucione do të lidhen me këtë qendër, duhet të shtrohet edhe një pyetje tjetër: sa procedura administrative do të thjeshtohen, sa dokumente nuk do t’u kërkohen më qytetarëve dhe për sa kohë do të shkurtohet pritja për marrjen e shërbimeve?
Pa tregues të tillë, „digjitalizimi“ lehtësisht mund të mbetet vetëm një term modern, ndërsa qytetarët vazhdojnë të humbin kohë në korridoret e institucioneve.
Përfitimi i dytë i rëndësishëm lidhet me sigurinë. Sipas shpjegimeve të deritanishme të Ministrisë, ideja është që sistemet informative shtetërore, të cilat aktualisht janë të shpërndara në lokacione të ndryshme, të bashkohen në një infrastrukturë moderne, me kapacitet rezervë për të dhënat në Prilep.
Një qasje e tillë mundëson kontroll më të mirë të qasjes, mirëmbajtje më sistematike, kopje rezervë të të dhënave dhe rikthim më të organizuar të sistemeve pas ndonjë defekti teknik apo incidenti tjetër. Megjithatë, përqendrimi i të dhënave në një infrastrukturë të vetme nuk garanton automatikisht sigurinë e tyre.
Përkundrazi, kur një numër i madh sistemesh varen nga e njëjta infrastrukturë, kontrolli i qasjes, kontrollet e pavarura të sigurisë, planet për rikuperim dhe testimi i rregullt i mbrojtjes bëhen edhe më të rëndësishme. Duhet të dihet gjithashtu se kush ka të drejtë të ketë qasje në të dhënat, si evidentohet kjo qasje dhe çfarë ndodh kur zbulohet ndonjë keqpërdorim.
Për qytetarët kjo nuk është një çështje e vogël teknike. Në sistemet shtetërore ruhen informacione që lidhen me identitetin e tyre, detyrimet tatimore, të drejtat pensionale dhe rrethana të tjera personale. Nëse shteti kërkon besimin e qytetarëve, duhet të shpjegojë se si do ta mbrojë privatësinë dhe si do të parandalojë përdorimin e paautorizuar të të dhënave të tyre.
Edhe këtu duhet të ketë rezultate të matshme: sa shpejt zbulohen incidentet, sa kohë nevojitet për rikthimin e shërbimeve dhe si informohet publiku kur rrezikohet siguria e të dhënave personale.
Kur shërbimet elektronike nuk funksionojnë, qytetarët e kuptojnë menjëherë se sa të varur janë nga sistemet digjitale shtetërore. Ndërprerja e fundit e aplikacionit të internetit të Fondit për Sigurim Pensional dhe Invalidor e rihapi edhe një herë çështjen e qasshmërisë së shërbimeve elektronike.
Ministri Andonovski deklaroi se nuk ishin prekur sistemet e brendshme të Fondit, por vetëm aplikacioni i internetit, për shkak të së cilës qasja në shërbime ishte vështirësuar.
Ky rast, në vetvete, nuk dëshmon se qendra kombëtare e të dhënave do ta kishte parandaluar ndërprerjen. Për këtë do të nevojiteshin të dhëna teknike për shkakun e defektit dhe sistemet që ishin prekur.
Megjithatë, rasti tregon se çfarë duhet të jetë pjesë e objektivave të infrastrukturës së re: shërbimet të mbeten të qasshme edhe në rast defekti, të ekzistojnë sisteme rezervë dhe qytetarët të marrin informacione të qarta kur diçka nuk funksionon.
Pyetja nuk është vetëm se ku do të vendosen serverët, por sa të sigurta dhe funksionale do të jenë shërbimet që varen prej tyre. Nëse qytetari nuk mund të kontrollojë një të dhënë, të paraqesë kërkesë apo të përfundojë një procedurë kur ka nevojë, atëherë modernizimi teknik nuk e ka përmbushur plotësisht qëllimin e tij publik.
Qendra kombëtare e të dhënave është një infrastrukturë që mund të shërbejë për shumë vite dhe të krijojë bazën për zhvillimin e një numri të madh shërbimesh digjitale. Por karakteri afatgjatë i investimit nuk duhet të jetë arsye për mungesën e rezultateve afatshkurtra dhe të verifikueshme.
Para fillimit të ndërtimit, publiku duhet të marrë përgjigje të qarta për koston e përgjithshme të projektit, burimet e financimit, shpenzimet e mirëmbajtjes dhe detyrimet që do të krijohen për buxhetin shtetëror.
Në deklaratat e deritanishme publike përmendet një vlerësim prej rreth 20 milionë eurosh dhe një model financimi që përfshin komponentë të granteve dhe kredi me kushte të favorshme. Megjithatë, derisa të publikohen kushtet konkrete financiare dhe marrëveshjet, nuk duhet të supozohet se çmimi përfundimtar dhe struktura e financimit janë përcaktuar tashmë.
Edhe më e rëndësishme është që Ministria të publikojë se çfarë saktësisht do të konsiderohet sukses i këtij projekti. Për shembull: numri i shërbimeve që do të jenë plotësisht të qasshme online, shkurtimi i kohës për shqyrtimin e kërkesave të caktuara, zvogëlimi i numrit të dokumenteve që qytetarët duhet të dorëzojnë, disponueshmëria e sistemeve dhe koha e nevojshme për rikthimin e tyre pas ndonjë ndërprerjeje.
Këta tregues duhet të kenë një vlerë fillestare, afat kohor dhe institucion përgjegjës për përmbushjen e tyre. Përndryshe, do të jetë e vështirë të përcaktohet nëse investimi e ka përmirësuar vërtet jetën e qytetarëve apo vetëm e ka ndryshuar prapavijën teknike të administratës.
Përgjigjja nuk duhet të jetë vetëm se do t’i shërbejë shtetit. Shteti është ai që do ta menaxhojë infrastrukturën, por qytetarët janë përdoruesit përfundimtarë të shërbimeve publike dhe personat, të dhënat e të cilëve do të përpunohen.
Nëse qendra e re mundëson që institucionet të punojnë më sigurt, të shkëmbejnë më shpejt të dhënat dhe të zhvillojnë shërbime që realisht i zvogëlojnë pengesat administrative, atëherë qytetarët do të kenë përfitim konkret.
Nëse, nga ana tjetër, sistemet bashkohen, por procedurat mbeten të njëjta, qytetarët mund të përfitojnë një infrastrukturë më moderne pa ndier ndonjë ndryshim thelbësor në përditshmërinë e tyre.
Prandaj, para se Qeveria të kërkojë besimin e publikut për këtë projekt, duhet të tregojë se çfarë përfitimi publik pret, si do ta masë atë dhe kush do të mbajë përgjegjësi për rezultatet. Nevojiten objektiva publike, kosto transparente, siguri e verifikueshme dhe afate për përmirësimin e shërbimeve.
Qendra kombëtare e të dhënave mund të jetë një hap i rëndësishëm drejt digjitalizimit. Por suksesi nuk do të matet me madhësinë e objektit apo numrin e serverëve që do të vendosen aty. Ai do të matet me faktin nëse qytetari do të presë më pak, do të dorëzojë më pak dokumente, do të ketë qasje më të sigurt në shërbime dhe do të mund të marrë përgjigje të qartë kur sistemi nuk funksionon.
Nëse qytetarët janë përdoruesit përfundimtarë të shtetit digjital, atëherë përfitimi i tyre duhet të jetë pyetja e parë për qendrën kombëtare të të dhënave, e jo e fundit.
Државата ќе добие национален дата-центар за 20 милиони евра, а што конкретно ќе добијат граѓаните?
