Shkup, 1 tetor Zhurnal.mk – Diskutimet për marrëdhëniet Shkup-Sofje janë bërë përsëritëse dhe, nëse ndiqni raportimet e mediave maqedonase, vazhdimisht merrni të njëjtin mesazh. Bullgaria nuk heq dorë nga qëndrimet e saj, një pjesë e të cilave u bënë konsensus evropian përmes miratimit të Kornizës së Negociatave, ndërsa Maqedonia ankohet për mohimin e historisë, gjuhës dhe identitetit kombëtar dhe thotë se nuk do të bëjë lëshime të reja derisa të marrë një lloj garancie për përparim të parashikueshëm drejt anëtarësimit në BE, të bazuar në kritere dhe jo në mosmarrëveshje dypalëshe dhe bllokada.
Ndërsa “llogoret” politike bëhen gjithnjë e më të thella, po përpiqemi të zbulojmë nëse ekzistojnë alternativa për avancimin e dialogut me fqinjin lindor, por edhe për të identifikuar disa “pika të verbra” në marrëdhëniet mes dy vendeve, të cilat mund të tejkalohen duke shfrytëzuar përvojat e mëparshme evropiane për këtë lloj mosmarrëveshjeje.
Organizata think-tank Estima ka publikuar dokumentin-propozim “Nga ngërçi drejt dialogut”, i cili i përgjigjet pyetjes nëse ekziston një udhërrëfyes për avancimin e mosmarrëveshjes mes Shkupit dhe Sofjes dhe si mund të arrihet kjo.
“Ky ngërç afatgjatë në rajon nuk i përgjigjet askujt, e më së paku Bullgarisë si vend në vijën e parë të BE-së dhe NATO-s. Korniza e Negociatave është miratuar formalisht, por diplomacia gjithmonë gjen një mënyrë”, thotë Zlatko Simovski, menaxher projekti në Estima dhe një nga autorët e dokumentit të përmendur.
Si të vazhdohet me zgjidhjen e mosmarrëveshjes me Sofjen rreth ndryshimeve kushtetuese dhe zbatimit të Marrëveshjes për Fqinjësi të Mirë, dhe a mund të vendoset një dialog?
Simovski: Dialogu tashmë ekziston, por ai duhet të intensifikohet. Nuk duhet të lejojmë që kontaktet të reduktohen në takime të herëpashershme dhe deklarata përmes mediave. Çdo mundësi për bisedë duhet të shfrytëzohet, në çdo nivel.
Ideja që Bashkimi Evropian të ndërmjetësojë është e mirë dhe ne për një periudhë më të gjatë bëjmë thirrje që roli i BE-së të transformohet nga një ndërmjetës pasiv në një lehtësues aktiv. Megjithatë, duhet të kemi parasysh se Bullgaria është anëtare e BE-së, ndaj këtu ekzistojnë disa rreziqe lidhur me ekuilibrin në proces.
Por, nëse të gjitha palët i qasen procesit në mënyrë të drejtë dhe me vullnet të sinqertë për zgjidhje, besoj se përparimi është i mundur. Ajo që mungon është një debat publik për një pjesë të ideve. Nuk dëgjojmë shumë për propozime të caktuara se si të dilet nga ngërçi.
Ndoshta një pjesë e ideve që shqyrtohen pas “dyerve të mbyllura” duhet të bëhen publike, në mënyrë që edhe opinioni profesional të japë mendimin e tij. Në këtë mënyrë do të krijohej një atmosferë dialogu, në vend të një atmosfere mosbesimi. Kjo mund të ishte bazë për diçka më konkrete nga ana e atyre që marrin vendime në të dyja vendet.
A mund të “motivohet” Sofja që të ulet sërish në tryezën e negociatave, duke pasur parasysh qëndrimin aktual, veçanërisht të kryeministrit të ri bullgar dhe ish-presidentit Rumen Radev, se Korniza e Negociatave është miratuar si qëndrim i harmonizuar evropian mbi bazën e konsensusit dhe se ajo më nuk mund të ndryshohet?
Simovski: Mundet dhe kjo duhet të bëhet. Argumenti kryesor është se edhe Bullgaria humb kur Maqedonia qëndron në vend. Procesi i bllokuar nuk sjell asgjë as për dy vendet, as për komunitetin bullgar në Maqedoni, të drejtat e të cilit Sofja thotë se dëshiron t’i mbrojë.
Një Maqedoni që përparon drejt BE-së është fqinj më i mirë, partner më i mirë ekonomik dhe garanci më e madhe për stabilitetin e kufirit të Unionit.
Përveç kësaj, zhvillimet aktuale gjeopolitike i tejkalojnë rezolutat e njëanshme, pavarësisht nëse janë miratuar në Sofje apo në Shkup. Lufta në Ukrainë, ndikimi i fuqive të treta në Ballkan dhe siguria e Evropës po ndryshojnë prioritetet.
Në një kontekst të tillë, një ngërç afatgjatë në rajon nuk i përgjigjet askujt, e më së paku Bullgarisë si vend në vijën e parë të BE-së dhe NATO-s.
Korniza e Negociatave është miratuar formalisht, por diplomacia gjithmonë gjen një mënyrë. Mund të kërkohen zgjidhje që do ta mbrojnë rezolutën e parlamentit bullgar dhe njëkohësisht do t’i respektojnë vijat e kuqe maqedonase, për shembull përmes interpretimeve, garancive shtesë, renditjes së hapave ose afatit kohor të ndryshimeve kushtetuese. Për këtë nevojitet dialog, jo deklarata përmes mediave.
Cilat janë pikat e verbra në politikën dhe mediat maqedonase kur bëhet fjalë për marrëdhëniet me Bullgarinë, veçanërisht pas vetos për vazhdimin e integrimit evropian dhe kushtit për zbatimin e ndryshimeve kushtetuese për përfshirjen e pakicës bullgare?
Simovski: Mendoj se nuk ka shumë pika të verbra. Në këto katër vite bllokadë e dimë mirë se si qëndrojnë gjërat, të paktën kur bëhet fjalë për vijat e kuqe të të dyja palëve.
Por duhet të jemi të vetëdijshëm se humbim ndërsa qëndrojmë në vend dhe se duhet të jemi proaktivë, me idetë dhe propozimet tona, në vend që vetëm të reagojmë.
Ekziston një boshllëk në njohuritë për mënyrën se si kanë funksionuar komisione të ngjashme historike në të kaluarën. Publiku e di se ekzistojnë shembuj të tillë, si komisioni gjermano-francez ose ai gjermano-polak, por shumë pak di për mënyrën se si ata kanë marrë vendime dhe si janë marrë vesh.
Pikërisht kjo është mësimdhënëse. Një pjesë e tyre kanë pranuar se për çështje të caktuara mund të ekzistojnë interpretime të ndryshme dhe këtë e kanë shënuar në protokollet e tyre.
Prandaj duhet të kërkojmë përvoja nga e kaluara, dhe jo vetëm shembuj. Nuk mjafton të themi “edhe Gjermania edhe Franca u morën vesh”. Duhet të dimë si, sa kohë u është dashur, çfarë kompromisesh kanë bërë dhe çfarë kanë lënë të hapur.
Kjo është njohuri që do t’i ndihmonte politikanët, mediat dhe publikun të diskutojnë në mënyrë më thelbësore për rastin tonë.
Përndryshe, ne kemi perceptimin se Bullgaria arriti një fitore të madhe me Propozimin francez, por në Bullgari miratimi i tij shkaktoi një tronditje politike me pasoja serioze dhe pala bullgare konsideron se tashmë ka bërë më shumë lëshime.
Ky nuk është qëndrim maksimalist i partive nacionaliste, por qëndrim i aktorëve politikë të moderuar që kanë vullnet dhe interes për të gjetur një zgjidhje.
Tema sigurisht përdoret shumë në politikën e përditshme, por përtej këtij debati, a mund të trajtohet kjo çështje ndryshe dhe cilat burime duhet të përfshihen nga institucionet shtetërore, por edhe në hapësirën publike?
Simovski: Përsëri, mundet dhe duhet. Marrëdhëniet mes dy vendeve nuk janë vetëm politikë. Ato janë edhe kulturë, turizëm, transport, ekonomi dhe kontakte të përditshme mes njerëzve.
Pikërisht në këto fusha ka më shumë hapësirë për bashkëpunim që sjell përfitime për të dyja palët.
Ministria e Transportit tregoi se edhe çështjet e vështira mund të zgjidhen në interes të përbashkët, veçanërisht me përparimin në ndërtimin e lidhjes hekurudhore mes dy vendeve. Ky është një projekt që i lidh njerëzit dhe ekonomitë, pavarësisht mosmarrëveshjeve politike.
Na duhen më shumë iniciativa të tilla dhe prandaj them se na duhen ide dhe propozime.
Kultura dhe turizmi gjithashtu mund të kontribuojnë shumë përmes festivaleve të përbashkëta, ekspozitave, itinerareve turistike dhe bashkëpunimit mes komunave kufitare.
Një rol të veçantë kanë mediat. Nevojitet shkëmbim mediatik për tema që nuk reduktohen vetëm në politikë, me histori të përbashkëta dhe jo me histori që na ndajnë.
Kur gazetarët nga të dyja palët të fillojnë të raportojnë për atë që jetojnë njerëzit dhe jo vetëm për atë që deklarojnë politikanët, do të ndryshojë edhe atmosfera në të cilën merren vendimet.
A është e nevojshme që edhe Bashkimi Evropian të përfshihet drejtpërdrejt si një lloj ndërmjetësi në një dialog të tillë të rinovuar mes Shkupit dhe Sofjes dhe a do të nënkuptojë kjo një çekuilibër të ri në marrëdhënie, duke pasur parasysh se Maqedonia është kandidate për anëtarësim dhe nuk i ka në dispozicion të njëjtat pozicione dhe mjete si Bullgaria, e cila është anëtare e plotë e BE-së?
Simovski: Këtu ekziston një paradoks. Bullgaria është anëtare e BE-së, ndërsa ne nuk jemi, dhe kjo objektivisht krijon një çekuilibër. Por nuk shoh se kush tjetër mund të jetë ndërmjetës përveç BE-së. Ajo është më e informuara për këtë çështje.
Besoj se edhe SHBA-ja e ndjek këtë çështje, por aktualisht është e angazhuar me tema të tjera që për të janë shumë më të rëndësishme. Nuk them se çështja jonë nuk është e rëndësishme, por kam frikë se do ta kishte shumë të vështirë të ngjitej në agjendën amerikane mbi luftën me Iranin, zhvillimet në Lindjen e Mesme dhe zgjedhjet e ardhshme në SHBA.
BE-ja do të jetë e kujdesshme, sepse një numër i konsiderueshëm i vendeve anëtare e njohin shumë mirë problemin, ndërsa disa prej tyre tashmë kanë shprehur mendim pozitiv për propozime të caktuara tona.
Kjo është e rëndësishme, sepse në BE vendimet merren me konsensus, por edhe me mbështetjen e vendeve mike.
Çekuilibri mund të zvogëlohet nëse në proces përfshihen në mënyrë aktive Komisioni Evropian dhe vendet anëtare që kanë treguar mirëkuptim për argumentet tona.
Për më tepër, BE-së do t’i interesonte të gjente ose të krijonte një kornizë për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve dypalëshe, veçanërisht atyre që përfshijnë një shtet anëtar të BE-së, sepse mosmarrëveshja jonë me Bullgarinë nuk është e vetmja që ndikon në kredibilitetin e politikës së zgjerimit dhe në përgjithësi të BE-së në rajon.
