Shkup/Prishtinë, 29 gusht Zhurnal.mk – Ideja që mbrojtja e Manastirit të Deçanit të rregullohet sipas modelit të një statusi të veçantë, të cilin Shqipëria ia ofron komunitetit bektashi, mund të hapë një debat shumë më të gjerë sesa vetëm siguria e një prej objekteve më të rëndësishme të shenjta serbe në Kosovë.
Këto pretendime, në vetvete, nuk janë provë se një projekt i tillë ekziston si politikë zyrtare e ndonjë shteti. Por fakti që për të flitet, se është shfaqur një dokument i paraqitur si “non-paper” dhe se në të njëjtin kontekst përmendet edhe mundësia e krijimit të një zone autonome katolike në perëndim të Kosovës, ngre pyetjen: a po i prezantohet publikut një “balonë prove” për një riorganizim të ri të hapësirës së ndjeshme fetare dhe politike?
Në një tekst të publikuar nga portali Sand?ake.rs, thuhet se në hapësirën mediatike rajonale ka qarkulluar një dokument që flet për një “mikroshtet rreth Manastirit të Deçanit” dhe, paralelisht, për një “rajon autonom katolik” në perëndim të Kosovës.
Pikërisht këtu duhet treguar kujdes. Sepse një gjë është ekzistenca e një dokumenti që qarkullon në internet dhe krejt tjetër është prova se pas tij qëndron një institucion shtetëror apo një shërbim inteligjence.
Çfarë fshihet pas idesë për një status të ri të Manastirit te Deçanit ?
Sipas përmbajtjes së dokumentit të diskutueshëm, të publikuar në portalin Gazeta Impakt, si një nga idetë përmendet krijimi i një hapësire të veçantë rreth Manastirit të Deçanit , me garanci institucionale dhe status të posaçëm politik. Dokumenti e paraqet këtë si një instrument të mundshëm për mbrojtjen e trashëgimisë ortodokse serbe dhe si një faktor që mund të ndryshojë ekuilibrin politik në Kosovë.
Dekani i Fakultetit Teologjik Ortodoks në Foçë, kryeprifti-stavrofor Darko Gjogo, kujton se Manastiri i Deçanit tashmë ka një regjim të veçantë sigurie.
– Para së gjithash, është e rëndësishme të kuptojmë se Manastiri i Deçanit dhe rrethina e tij janë një zonë e veçantë sigurie nën mbrojtjen e drejtpërdrejtë të KFOR-it. Pra, ata mbrohen nga ushtarë të huaj, kryesisht italianë, kroatë, dhe ndonjëherë bullgarë e maqedonas nga përbërja e forcave ndërkombëtare. Sa e rëndësishme është kjo, u tregua veçanërisht më 17 mars 2004, kur ushtarët e KFOR-it e mbrojtën fizikisht Deçanin nga sulmet shqiptare – thotë Gjogo për “Glas Srpske”.
Ai konsideron se ndryshimi i këtij kuadri sipas modelit që i ofrohet bektashinjve mund të ketë një prapavijë tjetër politike.
Ideja që ky status të ndryshohet sipas modelit që Shqipëria ua ofron bektashinjve “kundërmon” politikë të Prishtinës. Së pari, vetë analogjia e mbështet idenë e Shqipërisë së Madhe , sepse, ndërsa bektashinjtë janë një komunitet i veçantë fetar dhe nga këndvështrimi i Komunitetit Mysliman,Manastiri i Deçanit nuk është jashtë Eparkisë së Rashkës dhe Prizrenit dhe Kishës Ortodokse Serbe në tërësi – thekson Gjogo.
Kjo është një çështje veçanërisht e ndjeshme, sepse Manastiri i Deçanit nuk është një objekt i zakonshëm fetar. Manastiri është pjesë e kompleksit të UNESCO-s “Monumentet mesjetare në Kosovë”, i cili që nga viti 2006 ndodhet edhe në listën e trashëgimisë botërore në rrezik. Manastiri ka qenë i banuar vazhdimisht për gati shtatë shekuj dhe që nga viti 1999 ndodhet nën mbrojtjen e KFOR-it.
Modeli bektashi si precedent?
Në këtë histori, një vend veçanërisht interesant zë projekti për një shtet sovran të Urdhrit Bektashi në Tiranë.
Kryeministri shqiptar Edi Rama në vitin 2024 njoftoi publikisht idenë që selisë së Urdhrit Bektashi në Tiranë t’i jepej një status të ngjashëm me atë të Vatikanit.
Nëse është e mundur të imagjinohet një qendër fetare që brenda një shteti merr një status të veçantë, pothuajse sovran, atëherë natyrshëm shtrohet pyetja nëse dikush mund të përpiqet të zbatojë një koncept të ngjashëm edhe në hapësira të tjera të diskutueshme të Ballkanit.
Pikërisht këtu shfaqet në opinionin rajonal teza për Manastirin e Deçaninit.
Ajo nuk është provuar si një plan zyrtar i Prishtinës. Por është politikisht interesante, sepse një model i tillë mund të paraqitej si kompromis: manastirit t’i jepej status i veçantë, Kishës Ortodokse Serbe garanci të posaçme, ndërsa Kosovës t’i lihej njëkohësisht integriteti formal territorial.
Me fjalë të tjera, në vend të një autonomie klasike territoriale, mund të ofrohej një model i “mikroterritorit fetar”.
Megjithatë, dallimi midis komunitetit bektashi dhe Manastirit te Deçanit është thelbësor. Ndërsa te bektashinjtë bëhet fjalë për një status të veçantë fetar dhe institucional, Manastiri i Deçanit është pjesë “organike” e Eparkisë së Rashkë-Prizrenit dhe e Kishës Ortodokse Serbe.
Për këtë arsye, çdo ndryshim i kuadrit ekzistues të mbrojtjes së manastirit shihet jo vetëm si çështje sigurie, por edhe si çështje e ruajtjes së identitetit të tij historik, shpirtëror dhe kishtar.
Pse kjo mund të jetë tërheqëse për Prishtinën?
Nëse një ide e tillë do të vihej ndonjëherë seriozisht në tryezë, vlera e saj politike për Prishtinën mund të qëndronte në faktin se palës serbe do t’i ofrohej një model që në pamje të parë duket si një lëshim i madh, por që nuk nënkupton autonomi klasike territoriale për serbët në Kosovë.
Në vend të Asociacionit të Komunave Serbe me element më të fortë territorial, do të flitej për mbrojtjen e një qendre të caktuar fetare.
Pikërisht për këtë arsye, krahasimi me modelin bektashi është interesant, por vetëm si një paralelizëm analitik dhe jo si provë se Prishtina tashmë po e përdor këtë model.
Pjesa e dytë e historisë: autonomia katolike
Sand?ake.rs pretendon se dokumenti flet Kosovën si një hapësirë të mundshme për një konstruksion të tillë dhe se, në të njëjtin skenar, lidh ndryshimet fetare, politikën identitare dhe krijimin e një zone të veçantë politike.
Megjithatë, këtu arrijmë te pjesa më e diskutueshme e historisë.
Organizatat katolike në Kosovë kanë një plan zyrtar që, pas të ashtuquajturave “konvertime masive” të popullsisë, të formojnë një autonomi territoriale katolike që do të përfshinte të gjithë zonën perëndimore të Kosovës.
Megjithatë, vetë shfaqja e një skenari të tillë meriton vëmendje. Sepse nëse përkatësia fetare fillon të shihet si bazë për një rregullim të ri territorial, atëherë Ballkani hyn në një zonë të rrezikshme.
Rreziku i “gjeopolitikës fetare”
Ballkani tashmë një herë ka paguar një çmim të lartë për politikën që e kthente përkatësinë etnike dhe fetare në bazë për organizimin territorial.
Prandaj, çdo ide sipas së cilës një manastir, një kishë ose një komunitet fetar merr një hapësirë të veçantë politike duhet t’i nënshtrohet kontrollit publik dhe ndërkombëtar.
Është veçanërisht e rëndësishme të bëhet dallimi midis mbrojtjes së trashëgimisë fetare dhe kulturore dhe politikës territoriale.
Manastiri i Deçanit midis mbrojtjes dhe instrumentit politik
Kisha Ortodokse Serbe prej vitesh këmbëngul për mbrojtje të veçantë të objekteve të saj të shenjta në Kosovë. Edhe dokumentet zyrtare ndërkombëtare njohin rëndësinë e veçantë të Deçanit dhe rreziqet që ekzistojnë për mbrojtjen e tij.
Prandaj nuk është e vështirë të kuptohet pse ideja për një status të veçantë të manastirit mund të gjejë mbështetës te serbët.
Por pikërisht këtu qëndron edhe kurthi i mundshëm politik.
Nëse serbëve do t’u ofrohej një model sipas të cilit Manastiri i Deçanit do të merrte një status të ngjashëm me një entitet fetar dhe ky model do të paraqitej si një “Vatikan i vogël”, një pjesë e opinionit publik mund ta përjetonte këtë si një fitore historike.
Në të njëjtën kohë, Prishtina do të mund të shmangte pranimin e një modeli më të gjerë të autonomisë territoriale serbe.
https://www.cna.al/kosova-bota/nga-bektashinjte-te-manastiri-i-decanit-a-po-testohet-ne-ballkan-nje-i472672
