Shkup, 29 gusht Zhurnal.mk – E ardhmja e pensioneve dhe e sistemit pensional është vënë në qendër të vëmendjes së opinionit publik dhe qytetarëve. Krejt e pritshme, kjo temë ka shkaktuar njëfarë shqetësimi për problemet e mundshme që lidhen me pagesën e pensioneve, tani ose në të ardhmen. Ju jeni në krye të Fondit për Sigurim Pensional dhe Invalidor të Maqedonisë (FSPIM) dhe i keni të gjitha informacionet e nevojshme.
Për fillim, le t’i sqarojmë zërat që po përhapen. A ekziston ndonjë rrezik lidhur me pagesën aktuale të pensioneve?
Në periudhën e fundit, sistemi pensional është vërtet në qendër të vëmendjes së opinionit publik dhe komentet e ndryshme nga ekspertë dhe analistë të ndryshëm kanë kontribuar në informimin e ndryshëm të qytetarëve. Është e rëndësishme të dihet se menaxhmenti i Fondit të FSPIM-it ka ndërtuar një vizion dhe analizë të qartë, me dobësi dhe anomali të identifikuara në sistemin pensional, të cilat duhet të jenë objekt i reformës së sistemit pensional në të ardhmen.
Të gjitha rekomandimet e institucioneve relevante financiare dhe partnerëve të shtetit, FMN-së dhe Bankës Botërore, tregojnë nevojën për reformë të sistemit pensional në Maqedoni, duke pasur parasysh stabilitetin financiar afatgjatë të sistemit pensional. Ne jemi të vetëdijshëm për këtë nevojë dhe për këtë arsye po bëjmë të gjitha këto analiza të thelluara të strukturës së sistemit pensional.
Analiza e shërbimeve profesionale dhe e Departamentit Aktuarial në FSPIM tregon një problem të përbashkët strukturor në sistemin pensional.
Në disa segmente, lidhja ndërmjet kontributeve të paguara dhe lartësisë së të drejtës pensionale është dobësuar. Kjo dukuri shfaqet në segmentin e ulët përmes pensionit minimal relativisht të lartë, në segmentin e lartë përmes pensionit maksimal, ndërsa ndërmjet gjeneratave përmes trajtimit të ndryshëm të stazhit dhe pagave, në varësi të periudhës në të cilën janë realizuar.
Përfundimi kryesor është se dizajni aktual krijon dekurajime të ndryshme: për një pjesë të të siguruarve nuk ka përfitim të qartë nga pagesa e kontributeve mbi një bazë më të lartë, ndërsa te të siguruarit me paga të larta, pasi arrihet pensioni maksimal, zhduket efekti shtesë pensional nga pagesat e vazhdueshme. Te gjenerata të ndryshme mund të shfaqen dallime të konsiderueshme edhe pse parametrat personalë janë të njëjtë.
Sistemi pensional përballet me një problem që nuk është vetëm financiar, por edhe institucional dhe lidhet me besimin e të siguruarve. Nëse sistemi vazhdon të dërgojë mesazhin se kontributet më të larta nuk sjellin të drejta përkatëse më të larta, atëherë do të rriten stimujt për deklarim minimal të pagës, shmangie të pagesës së kontributeve dhe kërkim të formave alternative të të ardhurave.
Qasja më e përshtatshme është një reformë graduale, e argumentuar mirë dhe transparente, e cila do ta ruajë funksionin social të pensioneve, por do ta rikthejë lidhjen ndërmjet pagesave dhe të drejtave. Kjo reformë duhet të synojë llogaritje më të drejta, bazë më të fortë kontributesh, ndarje të qartë të pjesës solidare nga pjesa e sigurimit, besim më të madh në shtyllën e dytë dhe mbrojtje afatgjatë të pensionistëve të ardhshëm.
Sa u përket pagesave të pensioneve, ato paguhen dhe do të paguhen rregullisht dhe në kohë. Pretendimet se nuk do të ketë pagesë të rregullt të pensioneve janë të pabazuara dhe kanë për qëllim shqetësimin e pensionistëve dhe qytetarëve. Kontributet pensionale mblidhen rregullisht, transferet nga buxheti janë të rregullta dhe pensionistët pensionin e marrin çdo datë 1 të muajit.
Gjendja aktuale e sistemit pensional
Tani le të bëjmë një pasqyrë të gjendjes aktuale në sistemin pensional nga këndvështrimi i Fondit të FSPIM-it. Çfarë tregojnë të dhënat për numrin e përgjithshëm të personave që paguajnë kontribute dhe numrin e pensionistëve, mbulimin e secilit pensionist me numrin e personave që paguajnë kontribute, shumën e pensionit më të ulët, mesatar dhe më të lartë, grupet e pensionistëve sipas lartësisë së pensionit, për shembull sa persona marrin pension minimal?
Numri i përgjithshëm i përfituesve të pensioneve, sipas gjendjes më 30 qershor 2026, është 350.671 persona.
Pensionin më të ulët në tri grupet e marrin 97.585 persona dhe ai varion, në varësi të grupit dhe periudhës kur është realizuar e drejta, nga 20.888 deri në 23.945 denarë.
Numri i personave të punësuar që paguajnë kontribute, sipas së njëjtës gjendje në qershor 2026, është 571.855 persona, ndërsa raporti i mbulimit të të punësuarve ndaj pensionistëve është 1,63.
Të ardhurat e Fondit të FSPIM-it
Le të vendosim një diagnozë të saktë për “shëndetin afatgjatë” të sistemit pensional në vend, të identifikojmë anomalitë e mundshme dhe të shohim nëse mund të bëhet diçka. Do ta lëmë mënjanë shtyllën e dytë dhe të shohim se çfarë ndodh me shtyllën e parë, për të cilën është përgjegjës Fondi i FSPIM-it. Le të nisim nga të ardhurat. Aktualisht, sa pjesë e të ardhurave të përgjithshme të Fondit vijnë nga kontributet e paguara pensionale dhe sa nga Buxheti i shtetit? Sa është edhe shuma absolute që shteti ia transferon Fondit të FSPIM-it në vit? A ndryshojnë këto shifra ndër vite dhe si?
Në buxhetin e Fondit janë planifikuar të ardhura në vlerë prej 150 miliardë e 947 milionë denarësh, prej të cilave nga kontributet 85 miliardë e 811 milionë denarë, që përbën 56,8 për qind të të ardhurave të përgjithshme.
Transferi nga buxheti është planifikuar në 62 miliardë e 815 milionë denarë, që përbën 41,6 për qind të të ardhurave të përgjithshme.
Këtu do të doja të theksoja se rritja e mjeteve për transferet nga buxheti është rezultat i rritjes së pensioneve. Nga shtatori 2024 deri në mars të këtij viti, rritja ishte 7.000 denarë për pensionist në muaj, ndërsa në nivel vjetor rritja e pensioneve në vitin 2026 është rreth 500 milionë euro më shumë krahasuar me vitin 2024.
Kemi konstatuar se ekziston një problem strukturor në sistemin pensional, i cili krijon pabarazi, dekurajim për pagesën e kontributeve, si dhe trajtim të ndryshëm të stazhit dhe pagave ndërmjet gjeneratave, në varësi të periudhës në të cilën janë realizuar.
Analiza e pabarazisë ndërgjenerative tregon se personat me të njëjtët parametra kryesorë – moshë, stazh, pagë mesatare dhe pa përfitime të veçanta – mund të marrin pensione të ndryshme vetëm për shkak të periudhës në të cilën është realizuar stazhi. (Normat e zëvendësimit bien nga 2,35 në 1,46 dhe nëse stazhi është realizuar më herët, mund të ketë dallim serioz në llogaritjen e pensionit.)
Thelbi i problemit është se renditja kalendarike e karrierës merr peshë më të madhe sesa kontributi i përgjithshëm ekonomik. Një rezultat i tillë e dobëson besimin në sistem, sepse të siguruarit presin që personat me të njëjtin kontribut të përgjithshëm dhe të njëjtën datë pensionimi të kenë të drejta pensionale të krahasueshme.
Pensioni minimal dhe maksimal krijojnë ulje të drejtësisë, sepse kontributet më të larta nuk shndërrohen në të drejtë pensionale më të lartë. Së dyti, krijohet një motiv racional ekonomik që një pjesë e të ardhurave të deklarohet mbi bazën minimale, ndërsa pjesa tjetër të paguhet përmes formave të tjera.
Nga ana tjetër, te pensioni maksimal problemi është i kundërt, por në thelb i ngjashëm: sistemi vendos një kufi të sipërm, pas të cilit kontributet shtesë nuk rezultojnë në të drejtë pensionale më të lartë.
Faktori demografik i indeksimit tregon se për një pensionist ka rreth 1,6 të punësuar që kontribuojnë. Ky trend është i rëndësishëm sepse sistemi pensional i shtyllës së parë financohet në mënyrë rrjedhëse: kontributet e sotme financojnë pensionet e sotme.
Problem të veçantë paraqet mënyra se si lidhen koeficientët e llogaritjes, për një vit të tërë ose për një periudhë prej gjashtë muajsh. Nëse i siguruari ka vetëm një ose dy ditë ndërprerje të stazhit gjatë një viti të caktuar, mund të ndodhë që të mos i njihet koeficienti vjetor, por vetëm koeficienti për gjashtë muaj, gjë që përbën një padrejtësi të madhe për të siguruarit aktualë.
Një rregull i tillë krijon efekt disproporcional: një ndërprerje minimale administrative ose faktike mund të prodhojë një pasojë të madhe në llogaritjen e pensionit.
A duhet të rritet kontributi pensional?
Është e qartë se të ardhurat e Fondit të FSPIM-it nga kontributet pensionale të paguara nuk janë të mjaftueshme. Çfarë mund të bëhet për t’i rritur këto të ardhura? Diçka lidhur me lartësinë e normës së kontributit pensional?
A është kontributi prej 18,8 për qind i mjaftueshëm për mbulimin e pensionit personal? Norma e kontributit për sigurimin pensional dhe invalidor prej 18,8 për qind të pagës bruto nuk duhet të vlerësohet vetëm si e ardhur aktuale e FSPIM-it, por edhe si çështje nëse i siguruari përmes kësaj norme grumbullon vlerë të mjaftueshme për pensionin e tij të ardhshëm.
Nga ana tjetër, i siguruari përmes kontributit të tij duhet të mbulojë edhe rreziqet e invaliditetit, vdekjes së parakohshme ose pensionit familjar. (Ndërkohë, këtu nuk janë përmendur shpenzimet për kategoritë e privilegjuara që i paguan FSPIM-i, pra nëse përfitimet e tyre duhet të jenë në barrë të këtyre të siguruarve apo në barrë të Buxhetit të Republikës së Maqedonisë.)
Publiku duhet të jetë i vetëdijshëm se nga këto 18,8 për qind të kontributeve, Fondi i FSPIM-it përdor vetëm 12,8 për qind për pagesën e pensioneve, ndërsa 6 për qind të tjera (ose rreth 30 për qind e kontributeve të përgjithshme) transferohen në shoqëritë pensionale të shtyllës së dytë.
Për këtë qëllim nevojitet një rritje graduale e normës së kontributit për sigurimin pensional, bazuar në një llogaritje aktuariale që do të jetë e mjaftueshme për mbulimin e kostos reale të pritshme, në koordinim me punëdhënësit dhe odat ekonomike.
Anomalitë në anën e shpenzimeve
Supozoj se edhe ana e shpenzimeve të Fondit të FSPIM-it është e komplikuar. Cilat janë, sipas jush, anomalitë në këtë pjesë?
Kam përmendur një pjesë të arsyeve për anomalitë e sistemit. Metodologjia e llogaritjes së pensioneve vetë krijon padrejtësi dhe pabarazi ndërgjenerative në realizimin e të drejtave pensionale, në detyrimin e Fondit të FSPIM-it për pagesën e sigurimit shëndetësor të pensionistëve, por edhe te kategoritë e privilegjuara të të siguruarve në sistemin pensional.
Të drejtat pensionale të privilegjuara nuk janë problem në vetvete, por duhet të kenë justifikim të qartë publik, profesional dhe financiar. Trajtimi i veçantë është i arsyeshëm vetëm për profesionet me rrezik real, me vështirësi fizike, me aftësi të kufizuar për punë ose me funksion specifik publik.
ARM-ja, MPB-ja dhe kategori të ngjashme mund të kenë bazë për rregulla të veçanta, por ato duhet të jenë të matshme, të kufizuara dhe të financuara në mënyrë transparente.
Drejtësia nuk duhet të vlerësohet vetëm sipas pensionit mujor, por edhe sipas moshës së pensionimit, stazhit, normës së zëvendësimit dhe kohëzgjatjes së marrjes së pensionit.
Pensionimi më i hershëm nënkupton periudhë më të gjatë të marrjes së pensionit dhe kosto më të madhe të përgjithshme për sistemin.
Nëse pensioni i privilegjuar nuk mbulohet me kontribute përkatëse, diferencën e paguajnë të siguruarit e tjerë ose Buxheti.
Te personat fetarë (që paguajnë 50 për qind të kontributeve, pra dy herë më pak se një i siguruar i zakonshëm), bujqit (që paguajnë 20 për qind të kontributit, pesë herë më pak) dhe grupet e tjera specifike, duhet të përcaktohet qartë baza e kontributeve dhe kush e mbulon diferencën eventuale deri te e drejta e fituar.
Sistemi bëhet i padrejtë kur përjashtimet zgjerohen dhe të drejtat pensionale varen më shumë nga statusi sesa nga kontributet, stazhi dhe paga.
Përvojat ndërkombëtare tregojnë një tendencë drejt kufizimit, harmonizimit dhe transparencës më të madhe të regjimeve të veçanta pensionale.
Me pak fjalë, kategoritë e privilegjuara duhet të trajtohen si përjashtim, dhe jo si sistem paralel pensional.
Si të përmirësohet qëndrueshmëria financiare?
Çfarë mund të bëhet për të përmirësuar gjendjen në anën e shpenzimeve dhe për të përmirësuar në mënyrë thelbësore qëndrueshmërinë financiare të Fondit të FSPIM-it në planin afatgjatë?
Mendoj se në çdo rast duhet të ndërmerren hapa që do të sjellin më shumë besim në sistem dhe do të ndërpritet dërgimi i mesazhit se kontributet më të larta nuk sjellin të drejta përkatëse më të larta.
Gjithashtu, në vendosjen e strukturës së re të sistemit duhet të merren parasysh rregullat teknike të llogaritjes, trajtimi i burrave dhe grave, shtylla e dytë, norma e kontributeve, si dhe mosha e pensionimit.
Të gjitha këto masa do të japin rezultatin më të mirë përmes një qasjeje graduale, të argumentuar mirë dhe transparente, duke ruajtur funksionin social të pensioneve dhe duke rikthyer lidhjen ndërmjet pagesave dhe të drejtave.
Sigurimi shëndetësor dhe sistemi pensional
Në sistemin tonë pensional janë inkorporuar edhe elemente të sigurimit shëndetësor dhe elemente të politikës sociale. A është kjo një zgjidhje e zakonshme apo këto gjëra duhet të ndahen? Këtu duhet të preket edhe çështja e drejtësisë së sistemit pensional. Si mund të sigurohet ajo?
Fondi i FSPIM-it çdo muaj ndan mjete për sigurimin shëndetësor të pensionistëve. Ky detyrim, i cili realizohet në përputhje me zgjidhjen ligjore, paraqet një barrë të veçantë për Fondin.
Mjetet që ndahen dhe transferohen në Fondin e Shëndetësisë janë në lartësi prej 11,8 për qind të pensionit neto të paguar. Më parë, përkatësisht deri më 31 dhjetor 2025, ndaheshin 13 për qind e pensionit neto të paguar.
Në nivel vjetor, kjo shumë arrin në 13,7 miliardë denarë, përkatësisht mbi 220 milionë euro.
Dua të sqaroj se Fondi ndan mjete për sigurimin shëndetësor të pensionistëve nga mjetet e kontributeve për sigurimin pensional të të siguruarve aktualë.
Këtu duhet të ketë ndryshim dhe të gjendet një mënyrë tjetër për financimin e sigurimit shëndetësor të pensionistëve, dhe jo siç është tani, të financohet nga kontributet pensionale.
Shtylla e dytë e sistemit pensional
Biseda deri tani u përqendrua te Fondi i FSPIM-it, përkatësisht shtylla e parë, shtetërore e sistemit pensional. Tani le të kthehemi edhe te shtylla e dytë (private) e sistemit pensional, pjesa e të ashtuquajturit financim i detyrueshëm kapital. Si funksionon kjo në praktikë?
Është e pabesueshme se sa lehtë mund të dëgjohen pretendime paushalliste të tipit “paratë u zhdukën”, “paratë janë shpenzuar”, “paratë nuk transferohen” etj.
Aktualisht, modeli ligjor për pagesat nga shtylla e dytë është si vijon: pensioni nga shtylla e dytë paguhet nga mjetet e akumuluara në llogarinë individuale përmes tërheqjeve të programuara, anuitetit të drejtpërdrejtë të përjetshëm ose kombinimit të tërheqjeve të përkohshme të programuara dhe anuitetit të shtyrë të përjetshëm.
FSPIM-i nuk e paguan pensionin e rregullt nga shtylla e dytë, por ka rol në njohjen e së drejtës për pensionin e pleqërisë nga shtylla e parë, shkëmbimin e të dhënave dhe eventualisht plotësimin deri në shumën më të ulët të pensionit.
Te tërheqjet e programuara, në rast se pensioni i përgjithshëm i llogaritur është më i ulët se minimumi, shoqëria pensionale e rrit pagesën derisa të ketë mjete në llogarinë individuale.
Nëse mjetet shpenzohen, shoqëria pensionale ndalon pagesën dhe e njofton FSPIM-in, ndërsa FSPIM-i vazhdon me pensionin nga shtylla e parë dhe me diferencën deri në shumën më të ulët të pensionit.
Sipas disa llogaritjeve aktuariale që i bëjmë në FSPIM, pensionet e ardhshme të anëtarëve të shtyllës së dytë do të jenë të ngjashme me ato të personave që janë vetëm në shtyllën e parë.
Ne, si menaxhment i FSPIM-it, së bashku me Qeverinë, po kërkojmë mënyra dhe masa se si pensionistët e ardhshëm, anëtarë të shtyllës së dytë, të mund të realizojnë pensione më të larta. Për këtë qëllim, sigurisht që do të nevojiten ndryshime në legjislacion.
A duhet të ndryshojë funksionimi i shtyllës së dytë?
Në qendër të vëmendjes së opinionit publik aktualisht është funksionimi i shtyllës së dytë private të detyrueshme pensionale. Cili është qëndrimi juaj për këtë çështje?
Një dilemë e veçantë është nëse është e arsyeshme që një pjesë e konsiderueshme e mjeteve të shtyllës së dytë, afërsisht 60 për qind, sipas argumentit të paraqitur dhe ngjashëm me të dhënat për përqendrimin e lartë në obligacione shtetërore vendore, të investohet në obligacione të emetuara nga shteti, ndërsa më pas shteti përmes transfertave buxhetore të mbulojë deficitin në FSPIM.
Në këtë strukturë krijohet një qark i mbyllur: kontributet nuk hyjnë drejtpërdrejt në FSPIM, por një pjesë e tyre akumulohet në shtyllën e dytë; fondet pensionale blejnë obligacione shtetërore; shteti merr borxh dhe me këto mjete, ndër të tjera, financon deficitin e shtyllës së parë.
Kjo mund të jetë e qëndrueshme nga aspekti i financimit të borxhit publik në vend, por ngre pyetjen nëse shtylla e financuar në mënyrë kapitale e përmbush qëllimin e saj themelor: diversifikimin real, kthimin më të lartë të investimeve dhe uljen e presionit të ardhshëm mbi FSPIM-in.
Prandaj, pyetja nuk është nëse obligacionet shtetërore duhet të ekzistojnë në portofol, por nëse pjesëmarrja e tyre është tepër e lartë dhe nëse krijon një mekanizëm të fshehtë të financimit të shtyllës së parë përmes shtyllës së dytë.
Si përfundim, konsideroj se sistemi duhet ta favorizojë investimin në portofol aksionesh në tregun e lirë të letrave me vlerë në tregjet e huaja dhe depozita në banka të huaja, natyrisht nën rregulla të përcaktuara rreptësisht dhe kontrollin e MAPAS-it.
Këtu duhet të sigurohet që investimet të kenë një nivelim të shkallëzuar të rrezikut, në varësi të moshës së të siguruarve.
Në këtë mënyrë do të mundësohet të ardhurë pasive reale dhe rritje reale e vlerës së mjeteve të shtyllës së dytë.
Intervistën e zhvilloi: Zoran Jovanovski
https://ekonomijaibiznis.mk/mega-intervju-nikola-memov-potrebna-e-reforma-na-penziskiot-sistem/
