Shkup, 7 gusht Zhurnal.mk – Në janar të vitit 1990, u ndërmor një nga reformat më të mëdha ekonomike në historinë e ish-Jugosllavisë: u fut në përdorim dinari konvertibil. Pas viteve të hiperinflacionit dhe humbjes së përditshme të vlerës së parasë, kjo masë për shumë qytetarë dukej si shpresa e fundit për stabilizimin e ekonomisë.
Për brezat që e kujtojnë fundin e viteve ’80, ekzistonte një zakon pothuajse automatik: sapo merrnin pagën, shumë qytetarë përpiqeshin ta kthenin atë në marka gjermane. Arsyeja ishte e thjeshtë – dinari humbte me shpejtësi vlerën, ndërsa njerëzit kërkonin të ruanin atë që kishin fituar.
Në këtë atmosferë, vendimi i qeverisë federale të udhëhequr nga kryeministri Ante Markoviq për të futur dinarin konvertibil u pa si një kthesë e madhe ekonomike.
Dinari që mund të këmbehej me marka dhe dollarë
Shpallja e konvertibilitetit ishte një nga pikat kryesore të programit ekonomik të qeverisë së atëhershme federale.
Edhe pse disa masa, si kontrolli i pagave dhe përpjekjet për stabilizimin e çmimeve, ishin të pritshme, pak kush besonte se dinari do të bëhej kaq shpejt i këmbyeshëm lirshëm me valuta të huaja.
Qëllimi kryesor ishte rikthimi i besimit tek valuta vendase dhe krijimi i kushteve që ekonomia të funksiononte normalisht.
Për kompanitë, kjo nënkuptonte mundësi më të mëdha për bashkëpunim me tregjet e huaja, import më të lehtë dhe eksport më efikas. Por njëkohësisht kërkonte edhe përgjegjësi më të madhe, pasi nuk mund të vazhdohej më me varësi nga zhvlerësimi i vazhdueshëm i monedhës.
Për qytetarët ndryshimi ishte i madh
Për njerëzit e zakonshëm, ndryshimi ishte më i dukshmi.
Për vite me radhë kishte mbizotëruar bindja se paratë nuk duhej të mbaheshin në dinarë, por në valuta më të qëndrueshme.
Ekzistonte frika se paga e marrë sot do të kishte vlerë shumë më të vogël pas disa ditësh.
Me futjen e dinarit konvertibil u krijua shpresa se valuta vendase mund të rikthehej si mjet i besueshëm pagese.
Turistët, biznesmenët dhe qytetarët nuk kishin më nevojë të vareshin nga tregu i zi dhe diferencat e paparashikueshme të kursit valutor.
Mbështetja kryesore ishte marka gjermane
Kursi i ri i dinarit u lidh me markën gjermane, e cila në atë kohë konsiderohej simbol i stabilitetit ekonomik në Evropë.
Ideja ishte që lidhja me një valutë të fortë do të ndihmonte në rikthimin e besimit dhe uljen e inflacionit.
Megjithatë, ekonomistët paralajmëronin se vetëm ndryshimi i kursit të këmbimit nuk ishte i mjaftueshëm.
Për një valutë të qëndrueshme nevojitej një ekonomi konkurruese, rritje e prodhimit dhe kontroll i çmimeve.
Gjashtë miliardë dollarë si garanci për stabilitet
Në atë periudhë, optimizëm të madh krijuan edhe rezervat valutore të shtetit.
Sipas të dhënave të kohës, Jugosllavia kishte rreth gjashtë miliardë dollarë rezerva valutore, të cilat duhej të shërbenin si bazë për politikën e re monetare.
Këto rezerva i mundësonin Bankës Popullore të Jugosllavisë të mbronte kursin e dinarit dhe të përballonte presionet eventuale në treg.
Pse nuk funksionoi reforma?
Megjithëse programi ekonomik i Ante Markoviqit pati rezultate pozitive në fillim, ai nuk arriti të realizonte qëllimet afatgjata.
Arsyeja kryesore nuk ishte vetëm ekonomike, por edhe politike.
Reformat kërkonin:
- transformimin e ndërmarrjeve shtetërore;
- rritjen e konkurrencës;
- reduktimin e subvencioneve shtetërore;
- kalimin drejt ekonomisë së tregut.
Por në kohën kur duhej të zbatoheshin këto masa, Jugosllavia po hynte në një krizë të thellë politike dhe kombëtare.
Republikat federale kishin gjithnjë e më pak vullnet për politika të përbashkëta ekonomike, ndërsa konfliktet politike e bënë të pamundur zbatimin e reformave.
Shpresa e fundit ekonomike para shpërbërjes
Edhe pse reformat e Ante Markoviqit nuk arritën të shpëtonin ekonominë jugosllave për shkak të krizës politike dhe shpërbërjes së shtetit, periudha e futjes së dinarit konvertibil mbeti e kujtuar si një moment kur dukej se rimëkëmbja ishte ende e mundur.
Për disa, ajo ishte dëshmi se reforma të guximshme mund të ndryshonin edhe një situatë shumë të vështirë.
Për të tjerë, ishte periudha e fundit kur ekzistonte mundësia që ekonomia jugosllave të merrte një drejtim krejt tjetër.
Më shumë se tri dekada më vonë, janari i vitit 1990 vazhdon të kujtohet si momenti kur dinari, të paktën për një kohë të shkurtër, u bë përsëri simbol i stabilitetit dhe shpresës.
