Propozimi i Qeverisë për shfuqizimin e plotë të Ligjit për koordinimin e bashkësisë së sigurisë dhe inteligjencës nuk është një veprim i izoluar ligjor. Ai vjen në kontekstin e synimit të paralajmëruar nga kryeministri Hristijan Mickoski për bashkimin e Agjencisë për Siguri Kombëtare (ASK) dhe Agjencisë së Inteligjencës (AI) në një institucion të vetëm.
Më 1 korrik 2024, vetëm disa ditë pas marrjes së detyrës së kryeministrit, Mickoski konfirmoi se bashkimi i dy agjencive ishte pjesë e programit qeveritar dhe paralajmëroi se procesi duhej të përfundonte brenda muajve në vijim. Pas kësaj pasuan reagime politike, paralajmërime nga ekspertët dhe pyetje për mënyrën se si do të funksiononte institucioni i ri dhe kush do ta mbikëqyrte atë.
Tani, më shumë se dy vjet më vonë, Qeveria po ndërmerr një hap konkret ligjor. Më 13 tetor 2026, ajo përcaktoi propozim-ligjin me të cilin duhet të shfuqizohet ligji i miratuar në vitin 2019. Propozimi është pranuar në Kuvend më 15 tetor.
Sipas arsyetimit të Ministrisë së Punëve të Brendshme, ligji ekzistues është i ndërtuar drejt nga pikëpamja sistemore dhe konceptualisht është në përputhje me standardet e BE-së dhe NATO-s, por zbatimi i tij praktik është i kufizuar për shkak të mungesës së besimit institucional, fushëveprimit tepër të ngushtë dhe kapaciteteve të pamjaftueshme operative.
Ky shpjegim ngre një dilemë thelbësore: nëse ligji është hartuar mirë, por nuk funksionon në praktikë, përse zgjidhja është shfuqizimi i tij i plotë dhe jo ndryshimi i mekanizmave që nuk japin rezultate?
Çfarë shfuqizohet konkretisht?
Ligji i vitit 2019 themelon Këshillin për Koordinimin e Bashkësisë së Sigurisë dhe Inteligjencës, i cili kryesohet nga kryeministri. Në të marrin pjesë përfaqësues të Qeverisë, ministrat e Punëve të Brendshme, Mbrojtjes dhe Punëve të Jashtme, drejtorët e ASK-së dhe AI-së, si dhe drejtuesi i njësisë kompetente për inteligjencën ushtarake.
Funksioni i tij është të mundësojë koordinimin ndërmjet shërbimeve, vlerësimin e përbashkët të kërcënimeve dhe rreziqeve të sigurisë, si dhe shkëmbimin e informacioneve me rëndësi për sigurinë kombëtare. Parashikohet gjithashtu një Zyrë e Këshillit, e cila duhet të mbledhë dhe vlerësojë informacionet, si dhe të përgatisë vlerësime dhe rekomandime të përbashkëta.
Me shfuqizimin e ligjit do të pushonte së vlefshmi edhe baza ligjore për këtë mekanizëm. Në arsyetimin e propozimit thuhet se më pas do të shfuqizohen edhe vendimet qeveritare për themelimin e Këshillit dhe për emërimin e shkarkimin e anëtarëve të tij.
Megjithatë, propozimi përmban vetëm dy nene dhe nuk shpjegon se si do të organizohet koordinimi pas shfuqizimit të ligjit. Nuk propozohet një model i ri dhe as nuk sqarohet nëse dhe si do të zëvendësohen funksionet e Këshillit dhe të Zyrës së tij.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme, sepse propozimi nuk ka të bëjë vetëm me ASK-në dhe AI-në, por edhe me koordinimin me inteligjencën ushtarake. Ndërsa bashkimi i paralajmëruar përfshin dy agjencitë e para, ende nuk është e qartë se çfarë roli do të ketë inteligjenca ushtarake në modelin e ardhshëm.
Shërbime të ndara apo një agjenci e vetme?
Në një analizë të Racin.mk të publikuar në shtator të vitit 2024, profesori Trpe Stojanovski nga Fakulteti i Sigurisë vlerësoi se bashkimi i ASK-së dhe AI-së është teorikisht i mundur, por bëhet fjalë për një proces kompleks dhe të kushtueshëm, që kërkon përgatitje të thellë dhe vizion të qartë.
Sipas paralajmërimit të tij, reforma duhet të ketë mbështetje më të gjerë politike dhe profesionale dhe të mos varet nga çdo ndryshim i pushtetit. Pyetja kryesore është nëse struktura e re do të ishte vërtet më efikase se ajo ekzistuese dhe jo thjesht nëse do të kishte më pak institucione.
Të dyja agjencitë kanë kompetenca të ndryshme ligjore. ASK-ja është përgjegjëse për kërcënimet ndaj sigurisë kombëtare, përfshirë spiunazhin, terrorizmin dhe rreziqe të tjera të sigurisë. Agjencia e Inteligjencës është përgjegjëse për mbledhjen dhe analizimin e informacioneve lidhur me kërcënimet dhe rreziqet nga jashtë, si dhe për mbrojtjen e interesave të jashtme politike dhe ekonomike të shtetit.
Bashkimi i tyre do të kërkonte përcaktim të qartë të kompetencave, mënyrës së drejtimit, qasjes në informacionet e klasifikuara dhe përgjegjësisë para institucioneve mbikëqyrëse. Bashkimi organizativ, në vetvete, nuk garanton shkëmbim më të mirë të informacioneve dhe as nuk i eliminon automatikisht mosbesimin dhe problemet në punën praktike.
Pse kontrolli është më i rëndësishëm se numri i agjencive?
Maqedonia e Veriut ka përvojë konkrete historike me keqpërdorimin e shërbimeve të sigurisë. Reforma e vitit 2019, me të cilën ish-Drejtoria për Siguri dhe Kundërzbulim u zëvendësua me një strukturë të re institucionale, ishte pjesë e përpjekjeve për të parandaluar përsëritjen e abuzimeve të lidhura me përgjimet masive.
Për këtë arsye, çdo reformë e re duhet të vlerësohet edhe në bazë të asaj nëse e zvogëlon apo e rrit mundësinë e ndikimit politik mbi shërbimet.
Në analizën e mëparshme të Racin.mk u theksua se kontrolli i pavarur parlamentar është një nga kushtet më të rëndësishme për besimin në sistemin e sigurisë. Komisionet mbikëqyrëse duhet të kenë qasje në informacionet e nevojshme, kushte për punë me të dhëna të klasifikuara dhe mundësi për të verifikuar nëse institucionet veprojnë në përputhje me ligjin.
Për më tepër, Agjencia e Inteligjencës është organ i veçantë, drejtuesin e së cilës e emëron presidenti i shtetit. Bashkimi me ASK-në do të hapte pyetje për rolin e presidentes Gordana Siljanovska-Davkova dhe për ndarjen e kompetencave në strukturën e re.
Në një intervistë për “360 Gradë”, në qershor të vitit 2026, Siljanovska-Davkova deklaroi se nuk mund të mbante qëndrim për bashkimin pa zgjidhje konkrete ligjore. Ajo theksoi nevojën për kontroll parlamentar, vlerësim të kujdesshëm të përqendrimit të pushtetit dhe mbrojtje nga partizimi dhe politizimi.
Ky paralajmërim mbetet aktual edhe tani. Ndërsa Qeveria propozon shfuqizimin e mekanizmit ligjor për koordinimin e shërbimeve, publiku ende nuk ka një pasqyrë të qartë të modelit përfundimtar të agjencisë së bashkuar, nëse ky është hapi i ardhshëm, dhe as të mekanizmave të kontrollit që do ta shoqëronin atë.
Çfarë synon të arrijë Qeveria?
Nga arsyetimi i publikuar mund të përfundohet se Qeveria konsideron se mekanizmi aktual nuk e përmbush funksionin e tij. Megjithatë, nuk mund të thuhet me siguri se arsyeja e vetme e shfuqizimit është përgatitja për bashkimin e ASK-së dhe AI-së, pasi vetë propozim-ligji nuk e përcakton këtë si qëllim të shprehur.
Megjithatë, konteksti politik është i qartë: bashkimi është pjesë e programit qeveritar dhe kryeministri e ka paralajmëruar publikisht që në vitin 2024. Për këtë arsye, shfuqizimi i ligjit që rregullon koordinimin ndërmjet shërbimeve në mënyrë të pashmangshme ngre pyetjen nëse po hiqet një kornizë institucionale para se të prezantohet modeli i ri.
Nëse synimi është krijimi i një sistemi më efikas, Qeveria duhet të shpjegojë se si do të arrihet kjo: a do të krijohet një organ i ri koordinues, si do të shkëmbehen vlerësimet për kërcënimet, kush do ta lidhë inteligjencën civile me atë ushtarake dhe kujt do t’i përgjigjet udhëheqja e institucionit të ri.
Pa përgjigje për këto pyetje, shfuqizimi i ligjit nuk është në vetvete dëshmi e një sistemi më të mirë të sigurisë. Ai paraqet, para së gjithash, heqjen e mekanizmit ekzistues pa një model zëvendësues të prezantuar publikisht.
