Nuk mund të kalosh pesë minuta pa kontrolluar telefonin? Hyn në Instagram “vetëm për një sekondë” dhe gjysmë ore më vonë je ende aty? Apo zgjohesh natën dhe gjëja e parë që bën është të kontrollosh njoftimet?
Kjo është epoka e varësive të reja dixhitale. Teknologjia sjell përfitime të mëdha, por problemi nis kur përdorimi bëhet i vështirë për t’u kontrolluar dhe fillon të dëmtojë gjumin, punën, studimin, marrëdhëniet apo aktivitetin fizik.
Çrregullimi i lojërave
Jo çdo përdorim i tepërt i telefonit apo internetit është sëmundje. Organizata Botërore e Shëndetësisë ka njohur zyrtarisht në ICD-11 çrregullimin e lojërave.
Ai karakterizohet nga humbja e kontrollit mbi lojërat, vendosja e tyre mbi aktivitetet e tjera dhe vazhdimi i lojës pavarësisht pasojave negative. Për diagnozë kërkohet një ndikim i rëndësishëm në jetën personale, familjare, shoqërore, shkollore ose profesionale, zakonisht për të paktën 12 muaj.
Varësia nga rrjetet sociale
Përdorimi problematik i rrjeteve sociale nuk është aktualisht një diagnozë e pavarur në ICD-11. Shenjat përfshijnë pamundësinë për të ndaluar, përdorimin më të gjatë nga sa ishte planifikuar, nevojën e vazhdueshme për të kontrolluar rrjetet sociale, neglizhimin e aktiviteteve të tjera dhe vazhdimin e përdorimit pavarësisht problemeve.
Sipas studimit të OBSH-së në Evropë, me pothuajse 280 mijë të rinj në 44 vende dhe rajone, 11% e adoleshentëve tregojnë shenja të përdorimit problematik të rrjeteve sociale, krahasuar me 7% në vitin 2018. Shifra arrin në 13% te vajzat dhe 9% te djemtë.
FOMO – frika se po humbet diçka
FOMO është frika se mos humbasim diçka të rëndësishme që po ndodh ndërkohë. Kjo na shtyn të kontrollojmë vazhdimisht WhatsApp, Instagram, TikTok, lajmet apo bisedat, edhe kur nuk kemi ndonjë arsye konkrete.
Studimet e lidhin FOMO-n me përdorimin problematik të rrjeteve sociale dhe doomscrolling, ndërsa vështirësitë në menaxhimin e emocioneve mund ta përforcojnë këtë sjellje.
Doomscrolling – lajmet e këqija pa fund
Doomscrolling është konsumimi i vazhdueshëm i lajmeve negative për luftëra, fatkeqësi, kriza, aksidente apo skandale.
Paradoksi është se kërkojmë informacion për t’u ndier më të përgatitur, por shpesh përfundojmë edhe më të shqetësuar. Sa më shumë ankth të kemi, aq më shumë informacion kërkojmë dhe sa më shumë përmbajtje negative konsumojmë, aq më shumë rritet ankthi.
Doomscrolling nuk është diagnozë mjekësore, por është një fenomen i studiuar në lidhje me sjelljet problematike në internet.
Nomofobia – ankthi kur mungon telefoni
Nomofobia përshkruan shqetësimin ose ankthin që lidhet me mungesën e telefonit, humbjen e lidhjes ose pamundësinë për të pasur akses në informacion dhe komunikim.
Edhe kjo nuk është një diagnozë zyrtare, por është një fenomen i studiuar. Hulumtimet e lidhin me FOMO-n, përdorimin problematik të rrjeteve sociale dhe simptoma ankthi e depresioni.
Telefoni mund të kthehet në një lloj “objekti sigurie”: kur e kemi pranë ndihemi mirë, ndërsa mungesa e tij na krijon shqetësim.
Dridhjet fantazmë
A keni menduar ndonjëherë se telefoni po dridhet në xhep, vetëm për të zbuluar se nuk kishte asnjë njoftim? Ky fenomen quhet sindroma e dridhjes fantazmë.
Nuk është sëmundje, por një fenomen perceptues ku truri mund të interpretojë stimuj të vegjël fizikë si dridhje telefoni, veçanërisht kur jemi mësuar të presim vazhdimisht njoftime.
Telefoni dhe gjumi
Problemi nuk është vetëm sa kohë kalojmë online, por edhe kur e përdorim teknologjinë. Shfletimi në shtrat mund të zgjasë shumë më tepër nga sa planifikojmë dhe të ndikojë në gjumë.
Përdorimi i teknologjisë, veçanërisht i rrjeteve sociale pranë orarit të gjumit, është lidhur me probleme të gjumit te adoleshentët. Studime të fundit kanë gjetur gjithashtu lidhje mes përdorimit problematik të rrjeteve sociale dhe simptomave të ankthit e depresionit, ku problemet e gjumit mund të luajnë një rol.
Ndikimi në trup
Përdorimi i gjatë i pajisjeve mund të nënkuptojë më pak aktivitet fizik, më shumë qëndrim ulur, lodhje të syve dhe probleme muskuloskeletale.
Një shembull është “qafa e telefonit inteligjent”, që përshkruan dhimbjen dhe tensionin e shkaktuar nga qëndrimi për një kohë të gjatë me kokën të përkulur drejt ekranit.
Kur bëhet vërtet problem?
Jo çdo person që kalon orë në TikTok, luan videolojëra apo kontrollon Instagramin është domosdoshmërisht i varur. Nuk është vetëm sasia, por kontrolli dhe ndikimi në jetën e përditshme.
Pyetja kryesore nuk është vetëm: “Sa orë kaloj në telefon?”, por edhe: “A mund të ndalem kur të dua dhe çfarë po sakrifikoj për të vazhduar?”
Nëse telefoni fillon të dëmtojë gjumin, punën, studimin, marrëdhëniet, aktivitetin fizik apo jetën reale, atëherë përdorimi ka kaluar në një nivel që duhet marrë seriozisht.
