Pesimistë apo optimistë, të turpshëm apo ekstrovertë, kureshtarë apo më të rezervuar, tiparet e personalitetit të njeriut ndikohen edhe nga trashëgimia gjenetike, sipas një studimi të ri.
i publikuar në revistën shkencore Nature, studimi sjell të dhëna të reja mbi lidhjen mes ADN-së dhe mënyrës se si mendojmë, sillemi dhe reagojmë ndaj botës.
Në analizë janë përfshirë më shumë se 1 milion persona, ndërsa studiuesit kanë identifikuar mbi 1.260 variante gjenetike të lidhura me tipare të ndryshme të personalitetit, përfshirë shoqërueshmërinë, kreativitetin dhe empatinë. Më shumë se 800 prej këtyre varianteve nuk ishin lidhur më parë me këto faktorë.
Studimi, i koordinuar nga studiues të Universitetit Shtetëror të Miçiganit, tregon se variantet gjenetike, veçanërisht kur kombinohen me njëra-tjetrën, mund të ndikojnë në tiparet e sjelljes. Megjithatë, studiuesit theksojnë se mjedisi ka një ndikim edhe më të madh në formimin e personalitetit.
Në kërkim kanë marrë pjesë edhe studiues italianë nga Instituti i Kërkimeve Gjenetike dhe Biomjekësore dhe Instituti i Gjenetikës dhe Biofizikës “Adriano Buzzati Traverso” të Këshillit Kombëtar të Kërkimeve, përkatësisht në Cagliari dhe Napoli, si dhe nga Universiteti i Sassarit.
1.260 variante gjenetike
Duke analizuar ADN-në dhe përgjigjet e pjesëmarrësve në pyetësorë, studiuesit, të udhëhequr nga Ted Schwaba, identifikuan 1.260 variante gjenetike të lidhura me pesë kategoritë kryesore të personalitetit.
Këto janë ekstroversioni, që lidhet me shkallën e shoqërueshmërisë ose rezervimit; hapja ndaj përvojave të reja, që pasqyron kureshtjen dhe interesin për gjëra të reja ndërgjegjshmëria, që lidhet me vetëdisiplinën dhe besueshmërinë; pajtueshmëria, e lidhur me empatinë dhe dhembshurinë; si dhe neuroticizmi, që lidhet me mënyrën se si një person përballon stresin dhe emocionet negative.
Sipas kërkimit, çdo tipar personaliteti lidhet me një numër të madh variantesh gjenetike. Një variant i vetëm mund të ketë një ndikim shumë të vogël, por kombinimi i shumë varianteve mund të prodhojë një efekt më të rëndësishëm.
Gjenetika nuk është gjithçka
Silvia Pellegrini, profesore e Biokimisë Klinike dhe Biologjisë Molekulare në Universitetin e Pizës, e cila prej vitesh studion marrëdhënien mes gjenetikës dhe sjelljes, thekson se gjenetika ndikon në sjelljen njerëzore, por nuk mund ta përcaktojë e vetme atë.
Sipas saj, ekzistojnë shumë variante gjenetike që kanë ndikim në personalitet, por asnjëra prej tyre nuk mjafton më vete për të përcaktuar se si do të sillet një individ. Ato duhet të interpretohen së bashku me variantet e tjera gjenetike dhe me mjedisin ku jeton personi.
Për shembull, nëse në një familje ka persona që vuajnë nga depresioni, mund të ekzistojë një probabilitet më i lartë për zhvillimin e sëmundjes, por kjo nuk përbën një siguri. Një rol të rëndësishëm luan edhe mjedisi, i cili ndërvepron drejtpërdrejt me ADN-në dhe mund të modifikojë mënyrën se si shprehen gjenet.
E njëjta gjë vlen edhe për agresivitetin. Nuk ekziston një “gjen i agresivitetit”, por një kombinim variantesh gjenetike që ndërveprojnë me mjedisin.
Një fëmijë që ka disa tipare gjenetike të lidhura me agresivitetin, por rritet në një atmosferë pozitive dhe të sigurt, mund të bëhet një individ i qetë. Nëse i njëjti fëmijë rritet në një mjedis veçanërisht armiqësor, ekziston rreziku që të zhvillojë sjellje agresive.
Hapja ndaj përvojave të reja
Studimi tregon gjithashtu se variantet gjenetike të lidhura me një nivel më të lartë të hapjes ndaj përvojave të reja mund të rrisin mundësinë që një person të zgjedhë të jetojë në një qytet ose lagje më kozmopolite.
Nga ana tjetër, jetesa në një mjedis të tillë mund ta forcojë më tej këtë tipar të personalitetit. Pra, ndikimi nuk shkon vetëm nga gjenet te sjellja, por edhe nga mjedisi te mënyra se si shfaqen karakteristikat tona.
Variantet gjenetike të lidhura me personalitetin duket se ndikojnë, të paktën pjesërisht, edhe në faktorë të tjerë, si shëndeti fizik dhe mendor, jetëgjatësia, niveli i arsimit dhe karriera.
Për shembull, njerëzit shumë të ndërgjegjshëm priren të jenë më aktivë gjatë ditës, ndërsa variantet e lidhura me ekstroversionin dhe hapjen ndaj përvojave të reja shoqërohen me një tendencë më të madhe për të qëndruar zgjuar deri vonë.
“Personaliteti duket se është i rëndësishëm praktikisht në çdo fushë”, shpjegon Schwaba. Sipas tij, variantet gjenetike të lidhura me neuroticizmin mund të parashikojnë një qëndrim më të gjatë në spital, ndërsa ato të lidhura me hapjen ndaj përvojave të reja shoqërohen me ndryshime më të shpeshta të punës.
Përvojat ndikojnë në sjelljen tonë
Komponenti gjenetik i personalitetit është i njohur prej kohësh nga psikologët dhe psikiatrit, të cilët e marrin parasysh edhe gjatë punës me pacientët.
Profesori Pietro Pietrini, drejtor i Laboratorit të Neuroshkencës në Shkollën IMT të Studimeve të Avancuara në Lucca, thekson se njeriu është rezultat i ndërveprimit të vazhdueshëm mes natyrës dhe mjedisit.
Ky ndërveprim fillon që gjatë jetës intrauterine dhe vazhdon gjatë gjithë jetës. Për këtë arsye, nuk është e habitshme që ADN-ja të ketë një rol të rëndësishëm në personalitet.
Në të njëjtën kohë, stimujt dhe përvojat e jetës formësojnë personalitetin, ndonjëherë edhe në mënyrë negative dhe patologjike. Sipas Pietrinit, nuk ka kuptim të mendohet se njëri faktor është gjithmonë më i rëndësishëm se tjetri.
Edhe arsimi dhe studimet mund të ndikojnë në mënyrën se si zhvillohet personaliteti. Studimi i klasikëve, filozofisë dhe logjikës, për shembull, mund të zhvillojë aftësinë për të menduar në mënyrë kritike dhe për të marrë vendime.
Truri është anatomikisht dhe funksionalisht plastik, veçanërisht gjatë dekadave të para të jetës, kur ende nuk ka arritur maturinë e plotë.
Edhe psikoterapia tregon se përvojat mund të ndryshojnë mënyrën se si një person i percepton situatat dhe reagon ndaj tyre. Terapia konjitive-sjellore, e përdorur ndër të tjera për trajtimin e çrregullimeve fobike, është një shembull i kësaj plasticiteti.
Ankthi dhe frika
Një person që lind me një prirje më të madhe drejt mendimeve negative, por rritet në një mjedis të sigurt dhe inkurajohet të jetë kureshtar, mund të ketë më pak ankth.
Psikiatri dhe psikoterapisti Giancarlo Dimaggio shpjegon se disa njerëz lindin me një prirje më të madhe për të eksploruar botën, ndërsa të tjerë kanë më shumë prirje drejt frikës, ankthit dhe shqetësimeve.
Fakti që ekziston një komponent i lindur nuk do të thotë se personaliteti është i pandryshueshëm. Edhe personaliteti, edhe çrregullimet e personalitetit ndikohen pjesërisht nga mjedisi dhe mund të ndryshojnë përmes përvojave të reja dhe psikoterapisë.
Tre vitet e para dhe adoleshenca, periudha vendimtare
Ekspertët theksojnë se krijimi i një mjedisi të favorshëm duhet të nisë sa më herët, madje që para lindjes.
“Mjedisi ka rëndësi që nga konceptimi”, shpjegon Pellegrini. Tre vitet e para të jetës janë veçanërisht të rëndësishme, por nuk duhet nënvlerësuar as adoleshenca.
Gjatë adoleshencës ndodh një rimodelim i rëndësishëm i sinapseve në tru dhe të rinjtë janë veçanërisht të ndjeshëm ndaj asaj që ndodh në mjedisin përreth tyre.
Në këtë mënyrë, studimi forcon idenë se personaliteti i njeriut nuk është as vetëm çështje gjenesh dhe as vetëm rezultat i edukimit. Ai formohet përmes një ndërveprimi të vazhdueshëm mes trashëgimisë biologjike, mjedisit, edukimit dhe përvojave që individi përjeton gjatë gjithë jetës.
