Integrimi evropian në prizmin e marrëdhënieve të fqinjësisë së mirë
Shkup, 17 tetor Zhurnal.mk – Kushtet e Kroacisë ndaj Malit të Zi hapin një dilemë thelbësore për rrugën evropiane të Maqedonisë: pse Podgorica e fitoi mundësinë të negociojë dhe t’i zgjidhë çështjet e hapura gjatë procesit të anëtarësimit, ndërsa Shkupi prej vitesh përballet me bllokada të lidhura me emrin, historinë, gjuhën dhe identitetin?**
Deklarata e kryeministrit kroat, Andrej Plenkoviq, lidhur me tetë kërkesat që Zagrebi ia parashtron Malit të Zi, e ka rihapur çështjen e dallimeve në qasjen ndaj vendeve kandidate për anëtarësim në Bashkimin Evropian.
Thelbi nuk qëndron te numri i kushteve dhe as te çështja nëse Kroacia ka të drejtë të kërkojë zgjidhjen e mosmarrëveshjeve me Malin e Zi. Pyetja kryesore ka të bëjë me natyrën e këtyre kërkesave, mënyrën se si parashtrohen dhe, mbi të gjitha, mundësinë që një vend kandidat të vazhdojë procesin e integrimit evropian, ndërkohë që punon për tejkalimin e tyre.
Pikërisht këtu përvoja e Maqedonisë merr një rëndësi të veçantë. Mali i Zi prej vitesh zhvillon negociatat e anëtarësimit, hap dhe mbyll përkohësisht kapituj negociues, ndërkohë që përballet edhe me kërkesat e Kroacisë për çështje që burojnë nga trashëgimia e përbashkët historike dhe marrëdhëniet ndërmjet dy vendeve.
Maqedonia, nga ana tjetër, pavarësisht përpjekjeve shumëvjeçare për përmbushjen e agjendës evropiane, ende ndodhet përpara fillimit thelbësor të negociatave, duke u përballur me kushte që nuk kufizohen vetëm te reformat, legjislacioni evropian dhe funksionimi i institucioneve, por prekin edhe çështje shumë më të thella.
Prandaj, krahasimi ndërmjet dy rasteve nuk duhet të reduktohet në konstatimin e thjeshtë se njëri vend ka tetë kërkesa, ndërsa tjetri është përballur me më shumë ose më pak kushte. Shumë më e rëndësishme është të përcaktohet nëse bëhet fjalë për mosmarrëveshje që mund të zgjidhen përmes instrumenteve konkrete juridike dhe diplomatike, apo për kërkesa që prekin çështje të ndjeshme të vetëpërcaktimit kombëtar.
Përgjigjja ndaj kësaj pyetjeje mund të ndihmojë për të kuptuar pse rrugët e integrimit evropian të Maqedonisë dhe Malit të Zi po zhvillohen në mënyra kaq të ndryshme.
## Përgjegjësia për të kaluarën apo kushtëzimi i identitetit?
Kërkesat e Kroacisë ndaj Malit të Zi përfshijnë çështje si zbardhja e fatit të personave të zhdukur, krimet e luftës, kampi i Morinjit, kërkesat pronësore dhe përcaktimi i kufirit. Bëhet fjalë për çështje serioze që nuk mund të zgjidhen me një deklaratë politike ose me shpalljen e njëanshme se mosmarrëveshja është mbyllur.
Pas tyre qëndrojnë fate njerëzore, detyrime juridike, fakte historike dhe interesa të të dyja shteteve. Pikërisht për këtë arsye, zgjidhja e tyre kërkon përcaktimin e përgjegjësisë, bashkëpunimin institucional, dokumentimin e fakteve dhe, aty ku është e nevojshme, arritjen e marrëveshjeve ndërmjet palëve.
Askush nuk mund të garantojë paraprakisht se të gjitha këto çështje do të zgjidhen lehtë ose se kërkesat kroate janë të padiskutueshme në çdo hollësi. Përkundrazi, disa prej tyre mund të shkaktojnë mospajtime serioze dhe, në rrethana të caktuara, edhe ta ngadalësojnë procesin e anëtarësimit të Malit të Zi.
Megjithatë, thelbi i tyre qëndron në faktin se kanë të bëjnë me ngjarje konkrete, detyrime dhe mosmarrëveshje ndërmjet shteteve, për të cilat mund të përcaktohen faktet dhe të kërkohen zgjidhje juridikisht të qëndrueshme.
Pikërisht këtu shfaqet dallimi i rëndësishëm kur këto çështje krahasohen me përvojën shumëvjeçare të Maqedonisë.
Mosmarrëveshja me Greqinë për emrin çoi në ndryshimin e emrit të shtetit, por kjo nuk i dha fund të gjitha pengesave në rrugën evropiane. Më pas pasuan kushtëzimet nga Bullgaria, të lidhura me interpretimin e historisë, gjuhës dhe identitetit kombëtar. E gjithë kjo kulmoi me kërkesën për ndryshime kushtetuese si kusht për fillimin e negociatave të anëtarësimit të vendit në BE.
Kështu, në vend që të niste një proces negociues në të cilin reformat do të vlerësoheshin sipas kritereve të qarta evropiane, Maqedonia u gjend sërish përballë një pengese politike që nuk mund të kapërcehet vetëm përmes zbatimit të legjislacionit evropian.
Prandaj, këtu duhet bërë një dallim i rëndësishëm. Kërkesa për mbrojtjen e të drejtave të pakicave është legjitime dhe përbën pjesë përbërëse të vlerave evropiane. Asnjë vend kandidat nuk mund të presë anëtarësimin pa respektimin e të drejtave të njeriut, pa institucione funksionale dhe pa garanci për barazinë e qytetarëve.
Por, nga ana tjetër, mbrojtja e të drejtave nuk është e njëjta gjë me kërkesën që një vend të pranojë një interpretim të imponuar të historisë së vet ose të heqë dorë nga e drejta për ta përcaktuar në mënyrë të pavarur identitetin e tij kombëtar.
Pikërisht në këtë kufi qëndron dilema thelbësore e marrëdhënieve ndërmjet Maqedonisë dhe Bullgarisë. A është qëllimi të sigurohet mbrojtje konkrete dhe e verifikueshme e të drejtave të njerëzve, apo që përmes procesit evropian të imponohen qëndrime politike për çështje që janë objekt i mospajtimeve të thella historike dhe identitare?
Kjo nuk është çështje e mohimit të detyrimeve ndaj pakicave, por e dallimit ndërmjet standardeve evropiane që vlejnë për të gjithë dhe interpretimeve kombëtare për të cilat nuk mund të pritet pajtim automatik nga shteti fqinj.
## Pse negociatat nuk u shfrytëzuan për tejkalimin e mosmarrëveshjeve?
Nëse pranohet se integrimi evropian duhet të jetë një proces në të cilin vendet kandidate i përmbushin gradualisht detyrimet e tyre, atëherë në mënyrë të pashmangshme shtrohet pyetja pse Maqedonia nuk e fitoi mundësinë që në këtë mënyrë t’i tejkalonte çështjet e hapura me fqinjët, ashtu siç po bën Mali i Zi.
Një pyetje tjetër është pse vendit iu desh të priste përpara fillimit të negociatave, në vend që të krijohej një proces në të cilin Komisioni Evropian do të monitoronte zbatimin e reformave, ndërsa paralelisht do të kërkoheshin zgjidhje për mosmarrëveshjet dypalëshe.
Rasti i Malit të Zi tregon se ekziston hapësirë për një qasje të tillë. Podgorica negocion me BE-në, ndërsa Kroacia njëkohësisht i paraqet kërkesat e saj. Kjo nuk do të thotë se të gjitha mosmarrëveshjet janë zgjidhur dhe as se zgjidhja e tyre nuk do të ndikojë në fazën përfundimtare të procesit të anëtarësimit.
Megjithatë, vetë zhvillimi i negociatave i mundëson vendit të përparojë në fusha të tjera, të zbatojë reformat dhe të punojë për përmbushjen e kushteve të përcaktuara.
Atëherë, pse Brukseli nuk e zbatoi të njëjtin parim edhe për Maqedoninë, pasi për vite me radhë qytetarëve maqedonas u thuhej se çështja e emrit ishte pengesa e fundit?
Nëse Bullgaria konsideron se ndryshimet kushtetuese janë të domosdoshme për përmbushjen e kornizës së dakorduar evropiane, pse nuk u krijua hapësirë për një proces më të gjerë, në të cilin do të vlerësohej përparimi në të gjitha fushat, ndërsa përmbushja e detyrimeve konkrete do të monitorohej nga institucionet evropiane?
Edhe një çështje tjetër kërkon përgjigje të qartë nga elitat politike evropiane në kontekstin e marrëdhënieve ndërmjet Malit të Zi dhe Kroacisë. Pse çështja që Sofja e paraqet si kusht për përparimin duhet të jetë pengesë për fillimin e negociatave thelbësore, në vend që të bëhet pjesë e një procesi ku do të vlerësohej përmbushja e detyrimeve të marra përsipër?
Këto pyetje marrin peshë shtesë edhe në kontekstin e planit të veprimit për mbrojtjen e pakicave. Nëse qëllimi është krijimi i mekanizmave të qartë për mbrojtjen e të drejtave, atëherë është e arsyeshme të pritet që ato të hartohen përmes diskutimeve ekspertësh, kritereve konkrete dhe monitorimit evropian.
Kur, në vend të kësaj, edhe këto instrumente bëhen objekt i mospajtimeve dhe kushtëzimeve të reja, shtrohet dilema nëse procesi po shkon vërtet drejt zgjidhjes së problemeve apo po krijohen pengesa të reja për vazhdimin e tij.
Këtu nuk bëhet fjalë për kërkesën që Maqedonia të lirohet nga detyrimet e saj. Përkundrazi, sundimi i ligjit, pavarësia e gjyqësorit, lufta kundër korrupsionit dhe mbrojtja e të drejtave të njeriut duhet të përmbushen pavarësisht marrëdhënieve me fqinjët.
Por pikërisht për këtë arsye duhet të bëhet një dallim i qartë ndërmjet asaj që përbën kusht reformues, asaj që është detyrim i marrë përsipër përmes marrëveshjeve dhe asaj që është kërkesë politike që buron nga një mosmarrëveshje dypalëshe.
Pa një dallim të tillë, procesi evropian rrezikon të bëhet jo vetëm i paparashikueshëm, por edhe thelbësisht i ndryshëm për secilin vend kandidat.
## Fqinjësia e mirë nuk mund të matet me heqjen dorë nga identiteti kombëtar
Në këtë krahasim ekziston edhe një element tjetër i rëndësishëm. Kroacia dhe Mali i Zi nuk janë të çliruar nga barrët historike dhe as marrëdhëniet e tyre nuk janë pa çështje politikisht të ndjeshme. Megjithatë, vetë fakti që Zagrebi i formulon kërkesat e tij në fusha konkrete krijon mundësi që ato të shqyrtohen përmes mekanizmave institucionalë dhe diplomatikë.
Zgjidhja e mosmarrëveshjes për kufirin, përcaktimi i fatit të personave të zhdukur ose sqarimi i çështjeve pronësore nuk kërkon që Mali i Zi të heqë dorë nga vetëpërcaktimi i tij kombëtar.
Në rastin e Maqedonisë, një pjesë e kërkesave dhe interpretimeve që burojnë nga mosmarrëveshja me Bullgarinë lidhen me çështje shumë më të thella se mospajtimet e zakonshme ndërmjet shteteve. Kur në qendër të konfliktit politik janë gjuha, trashëgimia historike dhe identiteti kombëtar, zgjidhja nuk mund të reduktohet në përmbushjen administrative të kushteve.
Edhe më pak mund të pritet që çështje të tilla të zhduken vetëm sepse janë përfshirë në një kornizë evropiane negociuese.
Pikërisht për këtë arsye, Bashkimi Evropian duhet të bëjë dallimin ndërmjet respektimit të standardeve evropiane dhe imponimit të interpretimeve kombëtare. E para është e domosdoshme për anëtarësim. E dyta mund të krijojë një precedent të rrezikshëm, veçanërisht nëse një shteti i mundësohet që, përmes pozitës së tij brenda Unionit, të ndikojë në mënyrën se si vendi fqinj i përcakton historinë, gjuhën dhe veçantinë e vet kombëtare.
Nga këndvështrimi maqedonas, kjo nuk duhet të shërbejë si argument për refuzimin e dialogut me Bullgarinë, por për vendosjen e tij mbi një bazë tjetër. Dialogu duhet të orientohet drejt zgjidhjeve konkrete, respektimit të të drejtave dhe përmbushjes së detyrimeve të dakorduara, pa u shndërruar në mekanizëm për kushtëzimin e vetëpërcaktimit kombëtar.
Përndryshe, fqinjësia e mirë rrezikon të shndërrohet në një proces të njëanshëm, në të cilin njëra palë duhet të dëshmojë vazhdimisht se po i përmbush pritshmëritë e palës tjetër.
Deklarata e Plenkoviqit, e parë nga ky këndvështrim, është e rëndësishme jo sepse Kroacia duhet të paraqitet si shembull pa kundërthënie, por sepse rasti i Malit të Zi hap pyetje mbi thelbin e kushtëzimit evropian.
Nëse një vend mund të përparojë në negociata ndërkohë që zgjidh mosmarrëveshje konkrete me fqinjin, atëherë duhet të shpjegohet pse një vendi tjetër i mohohet e njëjta mundësi për shkak të mospajtimeve që prekin vetëpërcaktimin e tij kombëtar.
Në fund, masa e vërtetë e fqinjësisë së mirë evropiane nuk duhet të jetë shkalla e lëshimeve që një vend është i gatshëm të bëjë për ta kënaqur fqinjin, por gatishmëria e të dyja palëve për t’i zgjidhur mosmarrëveshjet pa penguar të drejtën e shtetit tjetër për t’i rregulluar në mënyrë të pavarur çështjet e veta të brendshme.
Integrimi evropian duhet t’i nxisë fqinjët t’i tejkalojnë dallimet, e jo t’u mundësojë që këto dallime të shndërrohen në pengesë të përhershme për të ardhmen e njërit prej tyre.
Në fund të fundit, ekziston një dallim thelbësor ndërmjet kërkesës që fqinji të marrë përgjegjësi për një mosmarrëveshje konkrete dhe kërkesës që ai të ndryshojë mënyrën se si e kupton vetveten.
Pikërisht ky dallim duhet të jetë pikënisja për rishqyrtimin e rrugës evropiane të Maqedonisë, por edhe të parimeve mbi bazën e të cilave Bashkimi Evropian i vlerëson vendet që dëshirojnë t’i bashkohen atij.
Хрватска бара решенија низ преговори, Бугарија блокира уште во стартот
