Shkup, 10 nëntor Zhurnal.mk – Më shumë se gjysma e të rinjve të anketuar në Maqedoninë e Veriut mendojnë se të rinjtë kanë shumë pak të drejta, ndërsa mungesa e informimit, frika nga pasojat dhe mosbesimi ndaj institucioneve i dekurajojnë edhe më shumë që të kërkojnë mbrojtje. Sipas hulumtimit të Fondacionit „Friedrich Ebert“ nga viti 2024, këtë qëndrim e kanë 51,7 për qind e 504 të anketuarve të moshës 14 deri në 29 vjeç. Ekspertët juridikë dhe organizatat rinore paralajmërojnë se të rinjtë shpesh e dallojnë padrejtësinë, por jo gjithmonë dinë si të reagojnë.
Profesoresha e Fakultetit Juridik „Justiniani i Parë“ në Shkup, prof. dr. Jasna Baçovska Nediq, shpjegon se interneti dhe rrjetet sociale u mundësojnë të rinjve qasje më të madhe në informacione, por jo domosdoshmërisht edhe njohuri praktike juridike.
„Një gjë është të dini se keni një të drejtë të caktuar, ndërsa krejt tjetër është të dini se çfarë duhet të bëni kur kjo e drejtë ju shkelet“, thekson profesoresha, duke nënvizuar se sistemi arsimor nuk i përgatit mjaftueshëm të rinjtë për situata reale, si nënshkrimi i një kontrate, mbrojtja e të drejtave të punëtorëve dhe konsumatorëve, ngacmimi digjital apo paraqitja e një ankese.
„Edukimi juridik duhet të jetë pjesë e arsimit të përgjithshëm dhe jo privilegj i atyre që studiojnë drejtësi“, shton Baçovska Nediq.
Nga Qendra për Aktivizëm Rinor KRIK (QAR KRIK) thonë se të rinjtë në përgjithësi i njohin të drejtat për shprehje të lirë, barazi dhe mosdiskriminim, por nuk i kuptojnë sa duhet procedurat për mbrojtjen e tyre, veçanërisht në marrëdhëniet e punës, arsim dhe mbrojtjen sociale. Vështirësi shtesë kanë të rinjtë me aftësi të kufizuara dhe ata me më pak mundësi.
„Të rinjtë shpesh e kuptojnë se diçka është e padrejtë ose se po përballen me diskriminim, por nuk dinë se kujt duhet t’i drejtohen, si të paraqesin ankesë apo çfarë mund të presin nga procedura“, theksojnë nga KRIK.
Edhe avokati Dejan Jovçeski vë në dukje njohuritë e pamjaftueshme për mbrojtjen juridike në gjykata, Ministrinë e Punëve të Brendshme, komunat dhe institucionet e tjera, përfshirë edhe mundësinë e paraqitjes së ankesës te Avokati i Popullit. Sipas tij, të rinjtë rrallë ndërmarrin hapa juridikë për shkak të mosbesimit dhe mosnjohjes së procedurave, prandaj është e domosdoshme zbatimi i barabartë dhe i qëndrueshëm i ligjeve.
Nga organizata „Sfera International“ në Manastir vlerësojnë se të rinjtë e dinë se kanë të drejta, por jo gjithmonë e kuptojnë rëndësinë e tyre në jetën e përditshme. Si shembull përmendet punësimi i parë, kur të rinjtë duhet të dinë se çfarë po nënshkruajnë, cilat kushte po pranojnë dhe si të reagojnë në rast të shkeljes së kontratës.
Sipas Komisionit për Parandalimin dhe Mbrojtjen nga Diskriminimi, gjatë vitit 2025 janë paraqitur 444 ankesa nga qytetarë dhe organizata, prej të cilave 52 për qind kanë të bëjnë me marrëdhëniet e punës, ndërsa 11 për qind me arsimin, shkencën dhe sportin. Të dhënat përfshijnë të gjitha grupmoshat.
Në rast të parregullsive në vendin e punës, mund të paraqitet edhe denoncim anonim në Inspektoratin Shtetëror të Punës, ndërsa për diskriminim mund t’i drejtohen Komisionit kompetent, përmes internetit, postës ose personalisht. Për shkeljen e të drejtave nga organet me autorizime publike, qytetarët mund t’i drejtohen Avokatit të Popullit. Për problemet në arsim, varësisht nga rasti, kompetente janë shërbimet profesionale të shkollave, drejtoria dhe Inspektorati Shtetëror i Arsimit.
Në dispozicion është edhe ndihma juridike falas përmes Ministrisë së Drejtësisë, njësive të saj rajonale, shoqatave të autorizuara dhe klinikave juridike. Ndihma primare përfshin informacione, këshilla dhe përgatitjen e kërkesave, ndërsa ndihma sekondare përfshin përfaqësimin nga avokatët, sipas kushteve të përcaktuara me ligj. Gjatë vitit 2024, ndihmë juridike primare kanë marrë 5.030 persona.
Gjatë paraqitjes së një padrejtësie, është e rëndësishme të ruhen dokumentet dhe provat, si dhe të kontrollohen afatet ligjore, pasi ankesa në një institucion nuk i zgjat automatikisht afatet për procedurat e tjera.
Baçovska Nediq thekson se mekanizmat juridikë ekzistojnë, por nuk janë njësoj të qasshëm për të rinjtë nga zonat rurale, personat në gjendje të vështirë sociale dhe personat me aftësi të kufizuara.
„E drejta për mbrojtje nuk ka vlerë të madhe praktike nëse procedura për realizimin e saj është e paarritshme, e pakuptueshme ose zgjat tepër“, paralajmëron profesoresha.
Nga KRIK dhe „Sfera International“ theksojnë se frika nga humbja e vendit të punës, presionet në arsim dhe mosbesimi në rezultatin e ankesave i dekurajojnë të rinjtë. Baçovska Nediq përmend shembullin e një studenti që nuk paraqet ankesë për trajtim të padrejtë nga një profesor, për shkak të frikës nga pasojat gjatë studimeve. Për këtë arsye, bashkëbiseduesit kërkojnë mbështetje praktike, mbrojtje të privatësisë dhe trajtim në kohë dhe të paanshëm të rasteve.
Sipas hulumtimit të Qendrës Maqedonase për Bashkëpunim Ndërkombëtar nga viti 2024, 51,8 për qind e të anketuarve të moshës 18 deri në 29 vjeç kanë besim në organizatat e shoqërisë civile, përqindja më e lartë ndër grupmoshat e përfshira në hulumtim.
Sa i përket angazhimit publik të të rinjve, profesoresha vlerëson se ata nuk duhet të cilësohen si të painteresuar. Rrjetet sociale mundësojnë organizim më të shpejtë, por reagimet e herëpashershme jo gjithmonë shndërrohen në angazhim afatgjatë. Analiza e UNICEF-it nga viti 2024, e cila u referohet hulumtimeve të mëparshme, thekson se rreth 80 për qind e të rinjve e përshkruajnë veten si shoqërisht joaktivë.
Nga „Sfera International“ veçojnë vullnetarizmin dhe iniciativat lokale si shembuj të angazhimit, ndërsa nga KRIK paralajmërojnë se gjykimi nga rrethi, presionet dhe dyshimet për rezultatet i dekurajojnë të rinjtë të reagojnë.
Sipas monitorimit të Këshillit Nacional Rinor të Maqedonisë, numri i komunave me këshilla lokale rinore është zvogëluar nga 28 në vitin 2024 në 24 në vitin 2025. Në vitin 2025, qendra rinore kishte në 13 komuna, strategji lokale për të rinjtë në 17 komuna, ndërsa vetëm 11 komuna kishin ndarë minimumin ligjor prej 0,1 për qind të buxhetit për të rinjtë.
Ligji për Pjesëmarrjen Rinore dhe Politikat Rinore përfshin personat e moshës 15 deri në 29 vjeç, ndërsa këshillat dhe qendrat rinore duhet të sigurojnë hapësirë për pjesëmarrje, informim, edukim dhe zhvillim.
Organizatat rinore kërkojnë që këto mundësi të jenë më të qasshme dhe që të rinjtë të marrin përgjigje konkrete për propozimet e tyre. Baçovska Nediq propozon edukim praktik juridik që nga arsimi fillor, qendra këshillimi, udhëzues të thjeshtë digjitalë dhe zhvillimin e një kulture juridike, në të cilën kërkimi i mbrojtjes nuk do të shihet si përballje me autoritetet.
Ajo thekson gjithashtu ndërlidhjen e edukimit juridik, mediatik dhe digjital, veçanërisht për shkak të informacioneve të paverifikuara në rrjetet sociale dhe përmes inteligjencës artificiale, duke përmendur Finlandën si shembull të edukimit praktik të përshtatur sipas moshës.
„Nuk mund ta bartim të gjithë përgjegjësinë te të rinjtë, duke përsëritur vazhdimisht se duhet t’i njohin më mirë të drejtat e tyre“, thekson Baçovska Nediq.
„Kur të rinjtë e dinë se zëri i tyre dëgjohet dhe se veprimi i tyre mund të sjellë ndryshime, ata bëhen më të sigurt dhe më të gatshëm për të mbrojtur të drejtat e tyre, por edhe të drejtat e të tjerëve“, porosisin nga KRIK.
Njohja e të drejtave nuk është e njëjtë me mundësinë për t’i realizuar ato. Për të rinjtë në Maqedoninë e Veriut, sfida mbetet që të kenë jo vetëm informacione, por edhe ndihmë të qasshme, besim dhe siguri kur kërkojnë mbrojtje.
https://faktor.mk/517-otsto-od-mladite-smetaat-deka-imaat-premalku-prava–gi-prepoznavaat-nepravdite-no-ne-znaat-kako-da-se-zashtitat
