Berlin/Sarajevë 16 maj Zhurnal.mk – Politika si vazhdim i luftës, në Bosnje dhe Hercegovinë, Christian Schmidt po largohet nga posti i Përfaqësuesit të Lartë. Ne duam ta pyesim: A e detyroi Amerika ta bëjë këtë?
Zoti Schmidt, SHBA-të ju detyruan praktikisht me “pistoletë në kokë” që ta lëshoni sa më shpejt postin tuaj si Përfaqësues i Lartë i bashkësisë ndërkombëtare në Bosnje dhe Hercegovinë. Çfarë tregon kjo mënyrë brutale veprimi për marrëdhëniet euro-atlantike?
Të gjitha bisedimet kanë kaluar në mënyrë paqësore dhe pa “përdorim armësh”. Me vullnetin tim pranova që, në rrethanat ekzistuese, të parandaloj që qëndrimet e ndryshme të shndërrohen në rrezik për institucionin e Përfaqësuesit të Lartë. Prandaj, pas bisedimeve intensive, por edhe të suksesshme, mora këtë vendim.
Ju flisni për “bisedime intensive”. Sa shumë ju duhet të përmbaheni gjatë tyre? Duket sikur jeni dikush që mund të thotë shumë më tepër dhe ndoshta edhe dëshiron ta bëjë, por nuk i lejohet – të paktën jo ende.
Ata që thonë gjithçka që u vjen në mendje, nuk respektojnë rregullat bazë të diplomacisë. Unë nuk jam këtu për të shpjeguar ndjeshmëri personale, por për të treguar se për çfarë bëhet fjalë. Pas pesë vitesh në detyrë, periudha e dytë më e gjatë e çdo Përfaqësuesi të Lartë në Bosnje, mora me zemër të rëndë vendimin për t’u larguar. Por e di gjithashtu se kemi disa probleme që duhet t’i trajtojmë. Kush mendon se problemet zgjidhen thjesht sepse largohet një person apo vjen një tjetër, nuk i ka kuptuar problemet e Bosnje dhe Hercegovinës.
Postin tuaj këtu në Sarajevë, nga i cili amerikanët tani pak a shumë po ju largojnë, ia detyroni jo pak edhe Angela Merkelit. Në një aktivitet të CSU-së tuaj në vitin 2017, ajo tha frazën e famshme se koha kur mund të mbështeteshim plotësisht te SHBA-të “kishte kaluar pjesërisht”, prandaj europianët duhej të merrnin më shumë përgjegjësi. A pajtoheni me këtë?
Po, pajtohem – por me një pyetje: Çfarë kemi bërë ne europianët për të zhvilluar një strategji tonën? Kur shoh situatën këtu në Bosnje, shoh ende nevojë të madhe për korrigjime. Ku janë europianët në qasjen ndaj këtij vendi?
Shohim se si lëvizja MAGA po mbështet kudo në Europë miqtë e Rusisë dhe kundërshtarët e BE-së: në Gjermani AfD-në, në Hungari Viktor Orbánin, këtu separatistin serbo-boshnjak Milorad Dodik, ndjekësin më besnik të Putinit në rajon. Si mund dhe duhet të reagojë BE-ja?
Së pari, ajo nuk duhet vetëm të reagojë, por të veprojë. Ta marrim çështjen e furnizimit me energji të Bosnjës. Bosnja furnizohet vetëm me gaz rus që vjen përmes Serbisë. Për ta kundërshtuar këtë, prej vitesh ekziston ideja e ndërtimit të një gazsjellësi nga Kroacia në Bosnje, fillimisht e mbështetur fuqishëm nga BE-ja. Amerikanët po e shtyjnë përpara këtë projekt, gjë që nuk mund t’u merret për të keq. Tani BE-ja thotë se nuk mund ta mbështesë më, sepse nuk bëhet fjalë për energji të rinovueshme. Pra, Bosnja mbetet ende e varur vetëm nga gazi rus. Nuk mjafton vetëm të kritikosh të tjerët më pas. Po strategjia jonë europiane ku është?
Kritikat ndaj planeve amerikane për gazsjellësin nuk lidhen aq me vetë idenë, por me mënyrën e zbatimit të saj. Kur një kompani e vëllait të ish-këshilltarit të sigurisë së Donald Trumpit, Michael Flynn, një kompani pothuajse e panjohur deri vonë, përfshihet drejtpërdrejt në ligjin për ndërtimin e gazsjellësit, kjo bie ndesh me çdo standard të qeverisjes së mirë.
Nuk kam çfarë t’i shtoj kësaj – përveç pyetjes pse u lejua të arrihej deri këtu. Europa duhet të reagojë më fleksibilisht ndaj nevojave të vendeve të caktuara – gjë që nuk do të thotë të pranojë gjithçka.
Në databazën e Ministrisë amerikane të Drejtësisë ekziston një kontratë lobimi e Republikës Serbe të Bosnjës, e quajtur zakonisht Republika Srpska ose shkurt RS. Partneri kontraktues është një firmë izraelito-kanadeze me emrin Dickens & Madson nga Montreali. Fjalitë kryesore të kontratës thonë: “Pavarësia e RS nga Bosnje-Hercegovina është qëllimi ynë kryesor. Ne do të sigurojmë edhe mbështetjen e qeverisë amerikane për ta larguar Christian Schmidtin nga posti i Përfaqësuesit të Lartë.” Kur e patë për herë të parë këtë kontratë, sa seriozisht e morët?
E mora në dijeni dhe e kuptova si një sinjal të madh alarmi se ekziston një aksion i koordinuar që nuk i dëshiron të mirën Bosnjës dhe as institucionit tim. Kërkesa për pavarësinë e Republikës Srpska bie qartë ndesh me Marrëveshjen e Paqes të Dejtonit të vitit 1995, por edhe me qëndrimin zyrtar amerikan.
Jeni kaq i sigurt për këtë?
Qëndrimi amerikan, i konfirmuar sërish tani në Këshillin e Sigurimit të OKB-së, është ruajtja e Bosnje-Hercegovinës sipas Marrëveshjes së Dejtonit. Kjo përjashton pavarësinë e RS-së. Por kontrata e lobimit përshkruan një qëllim të qartë, për realizimin e të cilit po qarkullojnë shumë para – sipas asaj që dëgjohet, pothuajse aq sa i gjithë buxheti vjetor i Zyrës së Përfaqësuesit të Lartë.
Njëri nga dy qëllimet e përmendura në kontratë është arritur: ju po largoheni së shpejti, ndërsa Dodik mbetet ende aty. A do të përpiqet ai të realizojë edhe qëllimin e dytë dhe, me tolerancën amerikane, ta shkatërrojë Bosnjën?
Do ta kuptoni që nuk dua të flas për emra, sidomos kur emri që përmendët po përmendet gjithsesi tepër shpesh. Gjithçka nuk varet prej tij.
Megjithatë bie në sy se partia proruse e Dodikut, e cila më parë bllokonte gjithçka që vinte nga amerikanët, tani po vepron ndryshe. Papritur po merr pjesë në miratimin me procedurë të përshpejtuar të një ligji për ndërtimin e gazsjellësit që dëshirohet nga biznesmenë pranë Trumpit.
Unë nuk e marr këtë sipas vlerës nominale – për këtë njeri flitet gjithsesi shumë shpesh. Më mirë të merremi me ambientin jotransparent dhe nepotizmin me të cilin ai po e shndërron entitetin Republika Srpska në një zonë gjysmë-autoritare rajonale.
Djali i madh i Trumpit, Donald Trump Jr., po udhëton në Banja Luka për një konferencë ekonomike me Dodikun. Ka edhe shumë kontakte të tjera të Dodikut me lëvizjen MAGA. A nuk duhet pyetur nëse SHBA-të do t’i kundërviheshin realisht përpjekjeve separatiste të Dodikut? Nëse Dodik do ta çonte deri në fund këtë, boshnjakët myslimanë, shumica absolute e popullsisë në Bosnje, vështirë se do ta shikonin pa reagim shkatërrimin e shtetit të tyre.
Kush mendon se problemet në Ballkan mund të zgjidhen duke tërhequr kufij të rinj, harron se kështu krijohen menjëherë probleme të reja. Këto ide janë të rrezikshme, sepse krijojnë iluzionin e zgjidhjeve për diçka që të paktën në këtë mënyrë nuk mund të zgjidhet.
A nuk krijon edhe posti juaj një iluzion sigurie që në fakt nuk ekziston? Nëse gjërat në Bosnje dalin jashtë kontrollit me dhunë, atëherë nuk ka rëndësi nëse në Sarajevë ekziston apo jo një Përfaqësues i Lartë. Në atë rast ai mund të publikojë ndoshta një protestë të ashpër në internet – por në thelb është një perandor pa rroba.
Këtë e kundërshtoj fuqishëm. Nëse vendi shpërbëhet, atëherë kompetencat e Përfaqësuesit të Lartë vërtet nuk janë të mjaftueshme. Atëherë hyjnë në lojë ruajtja e paqes dhe ndërhyrja e angazhuar e bashkësisë ndërkombëtare sipas rregullave për rastet e shkëputjes. Atëherë nuk bëhet më fjalë për mbështetjen e shtetit dhe shoqërisë, por për vetë ekzistencën e shtetit. Atëherë veprojnë kompetencat diplomatike dhe ushtarake. Bashkësia ndërkombëtare dhe shtetet fqinje duhet të veprojnë me mençuri për ta shmangur këtë. Por Përfaqësuesi i Lartë ka ende sot një rol. Fakti që zgjedhjet parlamentare në tetor do të zhvillohen sipas parimeve të OSBE-së dhe që në të ardhmen të gjithë votuesit do të identifikohen përmes të dhënave biometrike, është rezultat vetëm i angazhimit të Përfaqësuesit të Lartë.
Prej më shumë se 20 vitesh, çdo Përfaqësues i Lartë thotë se dëshiron të jetë i fundit dhe se më pas posti i tij nuk do të jetë më i nevojshëm, sepse Bosnja do të jetë stabilizuar. Çfarë ka bërë në të vërtetë një institucion që edhe pas një çerek shekulli nuk e ka arritur ende qëllimin e vet?
Në Bosnje, me Marrëveshjen e Dejtonit në vitin 1995, në fakt u arrit një armëpushim i kualifikuar. Clausewitz fliste për luftën si vazhdim i politikës me mjete të tjera. Në Bosnje mund të flitet për politikën si vazhdim i luftës me mjete të tjera. Ka forca të fuqishme që e vënë në pikëpyetje vetë ekzistencën e shtetit.
Nëse posti i Përfaqësuesit të Lartë nuk ka qenë i suksesshëm në mikromenaxhim për 25 vjet, dhe nga ana tjetër, nëse në rast shkëputjeje të rrezikshme nuk mund të bëjë asgjë, atëherë lind pyetja për kuptimin e gjithë kësaj.
E refuzoj me vendosmëri të plotë pretendimin se Përfaqësuesi i Lartë nuk ka arritur asgjë në 25 vjet! Funksionaliteti i këtij shteti ekziston vetëm sepse Përfaqësuesit e Lartë kanë ndërhyrë. Megjithatë, ndërhyrjet nuk janë një zgjidhje afatgjatë. Në vend të kësaj nevojiten hapa drejt integrimit europian. Por ai aktualisht po ecën po aq pak sa edhe Përfaqësuesi i Lartë nuk ka ndonjë shkop magjik. Në fund të fundit, nevojitet një vullnet i përbashkët politik në Bosnje-Hercegovinë.
Nuk e dimë kush do të jetë pasardhësi juaj, por nuk mund të përjashtohet që Përfaqësuesi i ri i Lartë të jetë dikush i ardhur me bekimin e Amerikës. Atëherë shtrohet pyetja se si do ta drejtonte ai detyrën.
Po ndikimi europian ku mbetet në gjithë këtë?
Një parakusht për realizimin e projektit të shtyrë fuqishëm nga Uashingtoni për ndërtimin e një gazsjellësi për gaz amerikan është zgjidhja e çështjes së hapur të pronës shtetërore të Bosnjës, sepse gazsjellësi duhet të kalojë pjesërisht mbi atë pronë. A ju është bërë nga pala amerikane pritja që këtë çështje ta zgjidhni përmes kompetencave tuaja, pra me dekret?
Kjo është një situatë shumë komplekse dhe natyrisht të gjithë preferojmë që parlamenti më në fund t’i përgjigjet kërkesës së Gjykatës Kushtetuese dhe të sjellë legjislacionin përkatës. Por duhet të jemi të sinqertë dhe të themi pse kjo nuk ka funksionuar deri tani: sepse mungon vullneti politik. Sepse disa njerëz thonë se nuk ekziston fare pronë shtetërore e Bosnjës. Edhe pse Gjykata Kushtetuese e Bosnjës e ka përcaktuar dhe sqaruar vazhdimisht këtë çështje në vendimet e saj. SHBA-të, këtë duhet ta pranojmë, të paktën kanë krijuar një dinamikë në këtë temë.
Viktima e parë e së cilës duket se jeni ju.
Unë nuk jam viktimë. Jam një njeri i lirë.
Ju jeni marrë me veprën e nobelistit boshnjak Ivo Andrić dhe e njihni skenën nga romani i tij “Vezirët dhe Konsujt”, ku veziri osman në Bosnje urdhëron të sillen në sallë shporta dhe thasë me hundët dhe veshët e prerë të kundërshtarëve të tij për të demonstruar pushtetin.
Këtë, meqë ra fjala, Përfaqësuesi i Lartë nuk mund ta bëjë!
Dhe askush nuk ju akuzon se do të donit ta bënit – por kush e njeh atë skenë, nuk mund të mos mendojë për Bosnjën e sotme. Të krijohet përshtypja se amerikanët ia kanë servirur Dodikut simbolikisht kokën tuaj në tabaka argjendi.
Unë nuk e shoh kështu. Është vendimi im ajo që kam bërë tani. Koka është mbi supe dhe aty edhe do të mbetet.
Intervista në gjuhën gjermane për Frankfurter Allgemeine Sonntagszeitung mund të lexohet këtu: https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/bosnien-christian-schmidt-ueber-seinen-ruecktritt-als-hoher-repraesentant-accg-200836255.html
