Shkup, 11 shtator Zhurnal.mk – Ekonomisti dhe aktivisti politik austriak Günter Fehlinger propozon një fazë të re të riformësimit gjeopolitik në rajon, duke nisur nga Bosnja dhe Hercegovina.
Ekonomisti dhe aktivisti politik austriak Günter Fehlinger, kryetar i organizatës joqeveritare “Komiteti Austriak për Zgjerimin e NATO-s” (Austrian Committee for NATO Enlargement), propozon krijimin e dhjetë “shteteve federale” në Bosnje dhe Hercegovinë, në vend të dy entiteteve aktuale, Republikës Srpska dhe Federatës së Bosnjë e Hercegovinës.
Sipas këtij propozimi, kompetencat kryesore do të përqendroheshin në Sarajevë. Duke pasur parasysh se edhe më herët kanë ardhur iniciativa të ngjashme për riformësimin politik dhe territorial të Ballkanit nga e njëjta qendër, shtrohet pyetja se cilat janë arsyet pas këtij insistimi të vazhdueshëm, i cili potencialisht mund të shkaktojë të ashtuquajturin efekt domino, si dhe pyetja për origjinën e këtyre motiveve.
Për momentin, një hartë e tillë e re politike e Bosnjë e Hercegovinës po shfaqet sërish në hapësirën publike të Ballkanit.
Ekonomisti dhe aktivisti politik austriak Günter Fehlinger, kryetar i organizatës joqeveritare “Komiteti Austriak për Zgjerimin e NATO-s”, më 5 shtator publikoi një propozim për një arkitekturë krejtësisht të re kushtetuese të Bosnjë e Hercegovinës.
Sipas idesë së tij, dy entitetet aktuale – Republika Srpska dhe Federata e Bosnjë e Hercegovinës – do të shfuqizoheshin, ndërsa shteti do të organizohej si një federatë e përbërë nga dhjetë njësi të reja federale.
Fehlinger e paraqet konceptin e tij si një mënyrë për tejkalimin e asaj që ai e quan “paralizë të Dejtonit” dhe si rrugë drejt integrimit më të shpejtë euroatlantik të Bosnjë e Hercegovinës.
Sipas burimeve mediatike nga Banja Luka, me të cilat është biseduar këto ditë në Shkup, shtrohet pyetja nëse bëhet fjalë për një përpjekje për reformimin e sistemit jofunksional në Bosnjë e Hercegovinë apo për një koncept përmes të cilit në thelb do të ndryshohej ekuilibri politik dhe territorial i vendosur me Marrëveshjen e Paqes të Dejtonit.
Në çfarë konsiston propozimi?
Sipas propozimit të publikuar, Bosnjë e Hercegovina e re do të përbëhej nga:
Una-Sana – me qendër në Bihaq;
Krajina – me qendër në Banja Llukë;
Posavina – me qendër në Brçko, duke përfshirë Distriktin e Brçkos;
Drina – me qendër në Vishegrad;
Soli – me qendër në Tuzëll;
Bosnja Qendrore – me qendër në Zenicë;
Vrhbosna – me qendër në Sarajevë;
Tropoje – me qendër në Livno;
Hercegovina Perëndimore – me qendër në Mostar;
Hercegovina Lindore – me qendër në Trebinje.
Në pamje të parë, koncepti paraqitet si një federalizim administrativ. Por pasoja politike do të ishte shumë më e madhe.
“Karakteristikë është fakti se territori i Republikës Srpska, si njësi ekzistuese kushtetuese, do të pushonte së ekzistuari dhe do të shpërndahej në disa rajone të reja. Pikërisht kjo e bën propozimin jashtëzakonisht të ndjeshëm në Sarajevë, Banja Llukë, Beograd, Zagreb, por edhe në të gjitha kryeqytetet që ndjekin dinamikën e sigurisë në Ballkanin Perëndimor”, thonë bashkëbiseduesit tanë, duke përshkruar propozimin e ri për rikonfigurimin e Bosnjë e Hercegovinës.
Pushtet i fortë federal në Sarajevë
Bashkëbiseduesit nga Bosnja thonë se veçanërisht i rëndësishëm është pjesa e dytë e propozimit.
“Fehlinger parashikon një pushtet të fortë federal me seli në Sarajevë, i cili do të kishte kompetencat kryesore mbi politikën e jashtme, mbrojtjen, NATO-n dhe integrimin evropian, shtetësinë, kufijtë, doganat, gjyqësorin federal dhe infrastrukturën strategjike.
Dhjetë njësitë e reja do të ruanin kompetencat në arsim, shëndetësi, zhvillim rajonal, kulturë dhe vetëqeverisje lokale.
Këtu lind një nga dilemat më të rëndësishme. Përkatësisht, sa do të mbetej nga autonomia politike e entiteteve të deritanishme nëse funksionet më të rëndësishme shtetërore do të përqendroheshin në nivel qendror?
Dhe kjo nuk është vetëm çështje administrative. Në Bosnjë e Hercegovinë, çdo ndryshim i strukturës së brendshme lidhet me çështjen e ekuilibrit mes tre popujve konstituivë, mekanizmave të përfaqësimit politik dhe marrëdhënies së ndjeshme mes pushtetit qendror dhe entiteteve”, thonë bashkëbiseduesit tanë nga Banja Luka.
A mund të ndryshohet Dejtoni me një propozim të një OJQ-je drejtuar Brukselit?
Marrëveshja e Paqes e Dejtonit, përmes Aneksit IV – Kushtetutës së Bosnjë e Hercegovinës – e përcakton në mënyrë eksplicite Bosnjë e Hercegovinën si shtet sovran të përbërë nga dy entitete: Federata e Bosnjë e Hercegovinës dhe Republika Srpska.
Teksti zyrtar e konfirmon këtë. Zyra e Përfaqësuesit të Lartë në Bosnjë e Hercegovinë thekson gjithashtu se entitetet janë krijuar në mënyrë kushtetuese dhe se struktura ekzistuese është pjesë e arkitekturës kushtetuese të Dejtonit.
“Propozimi i Fehlingerit nuk përfaqëson ndryshim të Kushtetutës së Bosnjë e Hercegovinës dhe as një vendim ndërkombëtar të miratuar zyrtarisht. Ai është një propozim politik i një individi dhe i organizatës që ai drejton. Ky është dallimi thelbësor.
Fakti që dokumenti i është drejtuar institucioneve ndërkombëtare nuk do të thotë se BE-ja ose NATO-ja e kanë pranuar, mbështetur apo kanë nisur procedurë për zbatimin e tij”, thonë bashkëbiseduesit tanë, diplomatë nga Maqedonia, me përvojë të madhe në marrëdhëniet ndërkombëtare.
Ata shprehin edhe qëndrimet e tyre lidhur me atë se çfarë nënkuptojnë në të vërtetë deklarata të tilla.
“Komiteti Austriak për Zgjerimin e NATO-s” (Austrian Committee for NATO Enlargement) në faqen e tij zyrtare paraqitet si një shoqatë që angazhohet për zgjerimin e NATO-s dhe BE-së, ndërsa Fehlinger figuron si kryetar i saj.
Kjo nuk do të thotë se Fehlinger është zyrtar i NATO-s. Përkundrazi, organizata e tij publikon qëndrime për zgjerimin e Aleancës, përfshirë Ukrainën, Kosovën dhe Bosnjë e Hercegovinën.
Prandaj, çdo raportim gazetaresk që do ta paraqiste propozimin e tij si “plan të NATO-s” do të ishte faktikisht i pasaktë.
Por kjo nuk do të thotë se propozimi është i parëndësishëm. Përkundrazi. Rëndësia e tij qëndron në faktin se tregon se çfarë idesh qarkullojnë në një pjesë të qarqeve politike dhe lobuese proatlantike lidhur me të ardhmen e Ballkanit Perëndimor”, shpjegojnë bashkëbiseduesit tanë, diplomatë nga Maqedonia, të mirëinformuar për këtë çështje.
Ballkani ka një përvojë shumëvjeçare me harta që fillimisht shfaqen si propozime politike
Ballkani ka një përvojë shumëvjeçare me harta që fillimisht shfaqen si vizione politike, analiza, propozime joformale apo harta të aktivistëve, e më pas bëhen pjesë e debateve shumë më të gjera politike.
Pikërisht për këtë arsye, çdo iniciativë e re që merret me rregullimin e brendshëm territorial të Bosnjë e Hercegovinës meriton një analizë serioze.
Në rastin e Fehlingerit, koncepti i tij nuk parashikon shpërbërjen e Bosnjë e Hercegovinës. Përkundrazi, ai propozon një shtet të vetëm me dhjetë njësi federale dhe pa mundësi për ndarje apo shkëputje.
Ai e arsyeton modelin e tij me idenë e një federate funksionale, multietnike dhe evropiane.
Por nga ana tjetër, shfuqizimi i strukturës ekzistuese të entiteteve do të ishte një ndryshim i thellë i marrëveshjes politike që i dha fund luftës në Bosnjë e Hercegovinë.
Pikërisht për këtë arsye, ide të tilla nuk mund të shihen vetëm si një riorganizim teknik administrativ.
Historia e shpërbërjes së Jugosllavisë tregon se kufijtë, territoret dhe çështja “kujt i përket cila tokë” janë ndër temat më të rrezikshme politike në rajon.
Bosnjë e Hercegovina, Kosova, Serbia, Mali i Zi, Maqedonia dhe Shqipëria nuk janë hapësira të izoluara gjeopolitike. Ato janë të ndërlidhura përmes komuniteteve etnike, lidhjeve familjare dhe ekonomike, infrastrukturës, migrimeve, strukturave të sigurisë dhe mosmarrëveshjeve historike.
Prandaj, çdo ide për ndryshimin e gjeografisë politike të një shteti në mënyrë të pashmangshme vëzhgohet edhe në vendet fqinje.
Pikërisht për këtë arsye NATO-ja vitet e fundit vazhdimisht e ka theksuar stabilitetin rajonal.
Në mars të vitit 2025, sekretari i përgjithshëm i NATO-s, Mark Rutte, në Sarajevë deklaroi se Marrëveshja e Paqes e Dejtonit është themeli i paqes në Bosnjë e Hercegovinë dhe se minimi i Dejtonit, rendit kushtetues ose institucioneve kombëtare është i rrezikshëm për stabilitetin dhe sigurinë.
Në prill të vitit 2026, NATO-ja dhe BE-ja sërish theksuan përkushtimin e përbashkët për stabilitetin e Ballkanit Perëndimor, me praninë e KFOR-it në Kosovë dhe EUFOR Althea në Bosnjë e Hercegovinë.
NATO-ja atëherë përsëri theksoi përkushtimin e saj ndaj integritetit territorial dhe stabilitetit të Bosnjë e Hercegovinës.
“Efekti domino” është një rrezik i mundshëm, por nuk është “skenar i gatshëm”
Në një rajon ku konfliktet në të kaluarën kanë qenë të ndërlidhura me njëra-tjetrën, çdo ndryshim i statusit të një territori mund të bëhet argument për aktorë të tjerë politikë.
Nëse në një shtet hapet çështja e ridefinimit të kufijve të brendshëm, një aktor tjetër, si me automatizëm, kërkon një model të ngjashëm.
“Nëse një komunitet etnik fiton një rregullim të ri territorial, një tjetër, sipas parimit të enëve të lidhura, kërkon të njëjtën gjë. Nëse një kufi ekzistues shpallet ‘jofunksional’, në mënyrë të pashmangshme hapet pyetja: Cili është kufiri i radhës?
Pikërisht për këtë arsye Ballkani Perëndimor vazhdon të jetë një hapësirë e sigurisë ku NATO-ja dhe BE-ja investojnë burime të konsiderueshme.
Aleanca në vitin 2026 sërish e përshkroi stabilitetin e rajonit si strategjikisht të rëndësishëm për sigurinë euroatlantike”, thonë profesorë të Fakultetit të Sigurisë në Shkup.
Nga Kosova te Bosnjë e Hercegovina – i njëjti problem me emra të ndryshëm
Gjatë dekadave të fundit, Ballkani ka kaluar nëpër disa faza të ridefinimit të marrëdhënieve politike.
“Le të bëjmë një kujtesë të shkurtër… Shpërbërja e Jugosllavisë, lufta në Bosnjë e Hercegovinë, konflikti në Kosovë, konflikti në Maqedoni në vitin 2001, pavarësia e Malit të Zi dhe pavarësia e Kosovës…
Secili prej këtyre proceseve krijoi realitete të reja politike. Por njëkohësisht krijoi edhe precedentë të rinj, frikëra të reja dhe kërkesa të reja politike.
Prandaj, çdo ide për një rishikim të ri duhet të shqyrtohet me jashtëzakonisht shumë kujdes.
Jo sepse çdo hartë do të thotë luftë. Por sepse në Ballkan hartat nuk janë kurrë vetëm harta. Ato shpesh shndërrohen në programe politike”, thonë bashkëbiseduesit tanë.
Brukseli ka një qëndrim tjetër zyrtar
Është interesante se institucionet zyrtare të BE-së në vitin 2026 publikisht flasin për stabilitet, integritet territorial, sundim të ligjit dhe reforma institucionale në Bosnjë e Hercegovinë, dhe jo për pranimin e propozimit të lartpërmendur të Fehlingerit, përkatësisht të iniciativës së paraqitur pikërisht pranë institucioneve të Brukselit.
Në korrik të vitit 2026, përfaqësuesja e lartë e BE-së, Kaja Kallas, në Sarajevë theksoi rëndësinë strategjike të stabilitetit, sovranitetit dhe integritetit territorial të Bosnjë e Hercegovinës dhe konfirmoi se BE-ja mbetet e përkushtuar ndaj rrugës evropiane të vendit.
BE-ja dhe Këshilli i Evropës, ndërkaq, në qershor të vitit 2026 nisën një projekt për forcimin e Gjykatës Kushtetuese të Bosnjë e Hercegovinës dhe sundimit të ligjit.
Ky është një kontrast i rëndësishëm me përshtypjen që mund të krijohet nëse propozimi i Fehlingerit paraqitet si një politikë tashmë e miratuar nga Brukseli.
Natyrisht, nuk është kështu dhe këtë duhet ta theksojmë qartë për lexuesit.
Por shfaqja e këtij propozimi është një simptomë politike që ia vlen të ndiqet me kujdes, thonë bashkëbiseduesit tanë, profesorë universitarë të fushës së sigurisë.
Pyetja që mbetet e hapur
Në fund, bashkëbiseduesit tanë, profesorë, e përmbledhin analizën me një përfundim që i kushton vëmendje të veçantë iniciativave të tilla të vazhdueshme nga qendra të ndryshme politike dhe të sigurisë.
“Çështja thelbësore nuk është nëse një aktivist austriak mund të vizatojë një hartë të re të Bosnjë e Hercegovinës. Sigurisht që mundet.
Pyetja është nëse këto harta do të mbeten vizione individuale politike apo gradualisht do të fillojnë të shfaqen si propozime serioze në qendrat ndërkombëtare të vendimmarrjes.
Përgjigjja për këtë pyetje për momentin është se jemi vërtet larg kësaj dhe, le ta quajmë tani ‘plani i Fehlingerit’, ai nuk është shndërruar në ‘politikë zyrtare të BE-së ose NATO-s’. Nuk është bërë një gjë e tillë!
Por gjithashtu është fakt se ky propozim është publikuar publikisht, se lidhet me integrimin euroatlantik të Bosnjë e Hercegovinës dhe se parashikon një ndryshim radikal të arkitekturës së brendshme të Dejtonit.
Dhe pikërisht për këtë arsye rajoni duhet ta ndjekë me sytë hapur. Sepse rreziku më i madh për Ballkanin nuk është vetëm një hartë e re.
Rreziku është ideja se çdo problem politik mund të zgjidhet duke vizatuar kufij të rinj.
Historia e kësaj hapësire tashmë ka treguar se sa i lartë mund të jetë çmimi kur hartat politike fillojnë të shndërrohen në projekte etnike.
Prandaj, çdo hartë e re e Ballkanit duhet të shihet jo vetëm përmes asaj që shkruhet në legjendë, por edhe përmes pyetjes: Kush e vizaton, pse e vizaton – dhe çfarë mund të ndodhë nëse dikush tjetër nesër kërkon që të vizatohet një hartë e re edhe për vendin e tij?”, përfundojnë bashkëbiseduesit tanë.
