Shkup, 10 tetor Zhurnal.mk – Me ardhjen e ditëve të ftohta, ajri i ndotur bëhet sërish një nga kërcënimet më serioze për shëndetin e qytetarëve. Institucionet prej vitesh paralajmërojnë programe, projekte dhe investime, por pyetja kryesore mbetet: çfarë është përfunduar që nga sezoni i kaluar i ngrohjes, sa para janë shpenzuar realisht dhe a kanë sjellë masat tashmë përmirësime të matshme?
Problemi nuk qëndron te mungesa e planeve. Problemi është se publiku duhet të jetë në gjendje t’i lidhë qartë fondet e paralajmëruara me aktivitetet e përfunduara dhe rezultatet e stacioneve matëse.
Nga planet te rezultatet konkrete
Në dhjetor të vitit 2024, Ministria e Mjedisit Jetësor prezantoi Programin për Ajër më të Pastër për periudhën 2025–2030. Në të, si burime kryesore të ndotjes identifikohen djegia e lëndëve djegëse të ngurta, ngrohja e amvisërive me dru dhe lëndë të tjera djegëse, kapacitetet industriale, trafiku, si dhe përdorimi i mazutit dhe i karburantit ekstra të lehtë në kaldaja dhe furra.
Kjo do të thotë se zgjidhja nuk mund të kufizohet në një aksion të vetëm, mbjelljen e pemëve apo thirrjet drejtuar qytetarëve që të mos i përdorin automjetet. Nevojiten ndryshime në mënyrën e ngrohjes, kontroll i emetimeve industriale, transport publik më i mirë dhe zbatim i vazhdueshëm i planeve lokale për cilësinë e ajrit.
Megjithatë, ka edhe aktivitete konkrete që janë realizuar. Sipas përditësimit të Zyrës së Kombeve të Bashkuara për Shërbime të Projekteve (UNOPS) nga shtatori i vitit 2026, janë përfunduar përmirësimet e sistemeve të ngrohjes në 32 shkolla dhe objekte publike. Projekti bën të ditur se zëvendësimi i burimeve ndotëse të energjisë ka ulur emetimet e grimcave PM1 dhe PM2.5 deri në 99 për qind, ndërsa shpenzimet për ngrohje janë ulur për 30 për qind. Në Shkup, Manastir, Kumanovë dhe Tetovë janë mbjellë gjithashtu 6.210 pemë.
Këto janë rezultate konkrete, por me shtrirje të kufizuar. Përmirësimi i sistemeve të ngrohjes në 32 objekte është një hap i rëndësishëm, por nuk tregon vetvetiu se sa kanë ndryshuar përqendrimet e grimcave ndotëse në qytete të tëra. Për këtë nevojiten matje të krahasueshme para dhe pas ndërhyrjeve, si dhe të dhëna për ndikimin e kushteve atmosferike.
Sa para janë shpenzuar?
Këtu shtrohet çështja e llogaridhënies financiare.
Në faqen zyrtare të projekteve të Ministrisë janë paraqitur disa programe me buxhete të veçanta. Projekti i BE-së për përmirësimin e cilësisë së ajrit në Shkup, Kumanovë, Tetovë dhe Manastir ka buxhet prej 10 milionë eurosh. Një projekt tjetër, i financuar nga Agjencia Suedeze për Bashkëpunim Ndërkombëtar për Zhvillim dhe i zbatuar nga UNDP-ja në Kumanovë, Strugë, Strumicë, Gostivar dhe Kavadar, ka buxhet prej 2,56 milionë dollarësh amerikanë. Për mbështetjen e zbatimit të direktivave evropiane për cilësinë e ajrit është paraparë edhe një projekt me vlerë prej 1,5 milionë eurosh.
Por këto shuma janë buxhete të projekteve dhe jo dëshmi se të gjitha fondet janë shpenzuar. Vetëm nga buxhetet e paraqitura nuk mund të llogaritet shpenzimi i përgjithshëm real për masat kundër ndotjes gjatë sezonit të kaluar. Për një përllogaritje të tillë duhet të shqyrtohen pagesat, kontratat e lidhura, punët e përfunduara, fondet që eventualisht kanë mbetur të pashfrytëzuara dhe rezultatet e secilit projekt.
Për më tepër, Ministria ka bërë të ditur se Programi për Investime në Mjedisin Jetësor për vitin 2025 ka pasur vlerë prej 871.128.000 denarësh. Megjithatë, ky program përfshin disa fusha, ndër të cilat edhe ujërat dhe ujërat e zeza, prandaj e gjithë shuma nuk mund të paraqitet si para të shpenzuara për ajër të pastër.
Për këtë arsye, që qytetarët të kenë një pasqyrë të plotë, Ministria dhe komunat duhet të publikojnë sa mjete janë paguar gjatë viteve 2025 dhe 2026, për cilat masa, në cilat vendbanime dhe me çfarë efekti. Pa një tabelë të tillë, publiku mund t’i shohë paralajmërimet dhe buxhetet e projekteve, por jo llogarinë e plotë financiare.
Cilat masa mund të japin rezultate këtë dimër?
Së pari, duhet të ulet ndotja që vjen nga ngrohja e amvisërive. Kjo nënkupton mbështetje për sisteme më efikase të energjisë, izolim më të mirë të banesave dhe kontroll të djegies së materialeve të papërshtatshme. Subvencionet kanë më shumë vlerë kur u drejtohen amvisërive që ndotin më shumë, por edhe atyre që nuk kanë mundësi financiare për t’i zëvendësuar vetë sobat.
Së dyti, nevojiten kontrolle të rregullta dhe transparente inspektuese të kapaciteteve industriale. Publiku duhet të ketë qasje në të dhënat për numrin e kontrolleve të kryera, shkeljet e konstatuara, masat e shqiptuara dhe zbatimin e tyre. Vetë ekzistenca e mbikëqyrjes inspektuese nuk është dëshmi se emetimet janë ulur.
Së treti, në qytetet me ngarkesë të madhe të trafikut duhet të përmirësohen transporti publik dhe kushtet për këmbësorët dhe çiklistët. Kufizimet afatshkurtra të trafikut mund të kenë efekt vetëm nëse zbatohen mbi bazën e të dhënave dhe shoqërohen me alternativa funksionale për qytetarët.
Së katërti, stacionet matëse duhet të jenë bazë për vlerësimin e politikave dhe jo vetëm për njoftimet kur ndotja tashmë është e lartë. Ministria publikon raporte ditore dhe të dhëna për cilësinë e ajrit, por për të përcaktuar përparimin nevojitet krahasimi i periudhave të njëjta ndër vite, duke marrë parasysh kushtet atmosferike dhe ndryshimet e mundshme në mënyrën e matjes.
Nuk mjafton të numërohen projektet
Ndotja nuk mund të eliminohet brenda një sezoni. Por kjo nuk do të thotë se institucionet duhet të presin me vite për të treguar rezultate. Brenda një sezoni ngrohjeje mund të përcaktohet nëse janë zëvendësuar sistemet konkrete të ngrohjes, nëse janë kryer kontrollet, nëse janë paguar subvencionet dhe nëse stacionet matëse tregojnë ndryshime.
Testi më i rëndësishëm për këtë dimër nuk është se sa programe të reja do të paralajmërohen, por sa nga masat tashmë të nisura do të përfundojnë, sa do të kushtojnë dhe çfarë ndryshimi do të sjellin.
Qytetarët nuk mund ta vlerësojnë suksesin sipas numrit të konferencave për shtyp. Atyre u nevojiten më pak burime ndotëse, të dhëna të verifikueshme dhe llogari e qartë për çdo denar të shpenzuar.
