Shkup, 22 tetor Zhurnal.mk – Të kryesh një obligim në sportel, të shkosh në shkollë apo të dalësh me miqtë janë pjesë e jetës së përditshme. Por për disa persona me aftësi të kufizuara në Maqedoni, këto aktivitete ende varen nga fakti nëse ka transport të qasshëm, nëse informacioni është i kuptueshëm dhe nëse do të marrin mbështetjen e nevojshme. Bashkëbiseduesit për këtë temë theksojnë se ka përparim, por pengesat në komunikim, në përdorimin e shërbimeve dhe në arsim vazhdojnë të mbeten.
Një shembull i tillë është komunikimi i personave të shurdhër me institucionet. Në reagimin e marrë për këtë temë theksohet mungesa e interpretëve të gjuhës së shenjave dhe vlerësohet se angazhimi i tyre nuk është i rregulluar.
“Sa i përket personave të shurdhër, ende përballemi me barriera në komunikimin me institucionet. Ende ka mungesë të interpretëve dhe angazhimi i tyre nuk është i rregulluar”, thuhet në koment.
Kjo pengesë e vështirëson shpjegimin e nevojave, por edhe kuptimin e përgjigjes që merr personi. Kjo do të thotë se qasja nuk përfundon me hyrjen në objekt, por nënkupton edhe mundësinë që shërbimi të shfrytëzohet realisht.
Megjithatë, në të njëjtën deklaratë përmenden edhe ndryshime pozitive, veçanërisht përmes pranisë gjithnjë e më të madhe të informacioneve në gjuhën e shenjave.
“Publiku është gjithnjë e më i informuar dhe njerëzit janë gjithnjë e më të hapur ndaj personave të shurdhër. Mbetet ende të punojmë në këtë drejtim nëse duam të krenohemi se jemi një shoqëri gjithëpërfshirëse”, thuhet në deklaratë.
Vështirësitë gjatë kryerjes së obligimeve të përditshme i thekson edhe Muarem Peshoçani, person me dëmtim të shikimit dhe kryetar i Shoqatës së të Verbërve në Strugë. Sipas tij, personat që nuk mund të qëndrojnë gjatë në këmbë jo gjithmonë gjejnë mirëkuptim kur kërkojnë ndihmë në banka. Si pengesë shtesë ai përmend edhe nënshkrimin e dokumenteve nga personat e verbër dhe ata me dëmtim të rëndë të shikimit.
Peshoçani thekson se ekziston interes për punë dhe pjesëmarrje në komunitet, por paragjykimet e mjedisit vazhdojnë t’ua kufizojnë mundësitë personave me aftësi të kufizuara.
“Ne, si shoqatë e të verbërve, vazhdimisht luftojmë që të gjithë anëtarët tanë, në mënyrë të barabartë, t’i realizojnë të drejtat dhe interesat e tyre”, thotë Peshoçani.
Por përvojat me shërbimet nuk janë të njëjta. Një bashkëbisedues tjetër me aftësi të kufizuara thotë se deri më tani ka marrë mbështetje sa herë që e ka shpjeguar nevojën e tij.
“Unë, si person me aftësi të kufizuara, deri më tani ia kam dalë mirë. Nga institucionet shoh mbështetje dhe, kur u tregoj se jam person me aftësi të kufizuara, më ndihmojnë”, thotë bashkëbiseduesi.
Unioni Nacional i të Verbërve të Maqedonisë kërkon nga shteti transport të qasshëm, vendkalime të sigurta, shtigje taktile për orientim më të lehtë dhe qasje më të thjeshtë në shkopin e bardhë dhe mjetet e tjera ndihmëse. Ndër kërkesat janë edhe njohja ligjore e faksimilit si mënyrë nënshkrimi, shërbimet digjitale të qasshme dhe materialet arsimore.
“Kërkojmë kushte për t’i realizuar të drejtat tona, për të jetuar në mënyrë të pavarur dhe dinjitoze dhe për të kontribuar në shoqëri në kushte të barabarta”, thuhet në kërkesat e Unionit.
Pengesat gjatë shfrytëzimit të shërbimeve janë pjesë e problemit më të gjerë të përfshirjes në komunitet. Nga Qendra për Aktivizëm Rinor KRIK theksojnë se mundësitë shpesh varen nga mbështetja familjare, vendbanimi, lloji i aftësisë së kufizuar dhe disponueshmëria e shërbimeve përkatëse.
“Në Maqedoni ka njëfarë përparimi në procesin e përfshirjes së të rinjve me aftësi të kufizuara, por ende ekziston një dallim i madh ndërmjet asaj që parashikohet në ligje dhe politika dhe asaj që ndodh në jetën e përditshme”, u përgjigjën nga KRIK.
Si shembull pozitiv ata veçojnë financimin nga Ministria e Politikës Sociale, Demografisë dhe Rinisë të shërbimit të jetesës me mbështetje, të cilin e ofron KRIK. Përmes këtij shërbimi, personat me aftësi të kufizuara marrin mbështetje për të jetuar në komunitet, për të zhvilluar aftësi për jetë të pavarur dhe për të marrë pjesë në aktivitetet e përditshme. Në këtë organizatë e vlerësojnë këtë si një hap të rëndësishëm drejt largimit nga kujdesi institucional dhe krijimit të kushteve për një jetë dinjitoze, me mbështetje sipas nevojave individuale.
Pozitivisht e vlerësojnë edhe bashkëpunimin me Komunën e Kisella Vodës, e cila ka vënë në dispozicion hapësirën ku funksionon Qendra për Terapi Okupacionale “Krikni”. Përmes projektit “Shkupi gjithëpërfshirës”, me mbështetjen financiare të Qytetit të Shkupit, KRIK ofron aktivitete dhe mbështetje profesionale për personat me aftësi të kufizuara mbi moshën 18-vjeçare, me synimin për të rritur pavarësinë dhe përfshirjen e tyre në komunitet.
“Këta shembuj tregojnë se sa i rëndësishëm është bashkëpunimi ndërmjet organizatave të shoqërisë civile dhe institucioneve, si dhe çfarë rezultatesh konkrete mund të arrihen kur ekziston mbështetja institucionale”, theksojnë nga KRIK.
Sa i përket arsimit, sipas organizatës, nevojiten materiale të përshtatura, staf i trajnuar dhe mbështetje individuale e vazhdueshme.
“Vetëm prania e një të riu me aftësi të kufizuara në klasë nuk do të thotë se ai ka mundësi të barabarta për të mësuar, për të përparuar dhe për të krijuar marrëdhënie me bashkëmoshatarët e tij”, theksojnë nga KRIK.
Mungesës së mbështetjes i referohet edhe analiza e shërbimeve për fëmijët me aftësi të kufizuara, e prezantuar në dhjetor të vitit 2025. Ajo përfshiu më shumë se 1.700 vlerësime funksionale dhe u realizua nga Shoqata e Edukatorëve Specialë dhe Rehabilituesve, në bashkëpunim me UNICEF-in dhe Shërbimin për Vlerësim Funksional pranë Shtëpisë së Shëndetit në Shkup.
Gjetjet tregojnë mungesë të kuadrit të specializuar dhe qasje të pabarabartë në shërbime ndërmjet rajoneve. Më pak se gjysma e fëmijëve që kishin nevojë për asistencë personale dhe këshillim i kanë marrë këto shërbime. Ky rezultat u referohet vlerësimeve të përfshira në analizë dhe jo të gjithë fëmijëve me aftësi të kufizuara në vend.
Mbështetja mbetet e nevojshme edhe pas përfundimit të shkollimit. Nga KRIK paralajmërojnë se për disa të rinj, pikërisht në këtë fazë zvogëlohen mundësitë për shoqërim, zhvillim të aftësive jetësore dhe profesionale, si dhe pjesëmarrje aktive në komunitet.
“Shumë programe dhe aktivitete shtesë për përfshirje ende varen nga financimi përmes projekteve, gjë që krijon pasiguri për funksionimin e tyre afatgjatë”, theksojnë nga organizata.
Përveç shërbimeve të qasshme, si pengesë të rëndësishme ata veçojnë edhe pritshmëritë e ulëta të mjedisit ndaj personave me aftësi të kufizuara.
“Ndonjëherë, njerëzit përreth vendosin paraprakisht se çfarë mund ose nuk mund të bëjë një person, pa i dhënë mundësinë të provojë, të mësojë apo të marrë vendime në mënyrë të pavarur”, theksojnë nga KRIK.
