Shkup, 11 gusht Zhurnal.mk – Më 11 gusht 1945, gratë në Jugosllavinë e sapoformuar për herë të parë fituan të drejtën kushtetuese dhe ligjore për të votuar. Ky hap historik erdhi si rezultat i drejtpërdrejtë i luftës së organizuar dhe sakrificës së madhe përmes Frontit Antifashist të Grave (AFZH) gjatë Luftës së Dytë Botërore. Ligji federal për zgjedhjet konfirmoi barazimin e të drejtave të votës, duke u mundësuar grave të merrnin pjesë aktivisht në zgjedhjet e nëntorit të vitit 1945 dhe të bëheshin pjesë e organeve më të larta legjislative.
E drejta e votës nuk ishte një dhuratë, por u fitua përmes rezistencës së organizuar dhe veprimtarisë shoqërore e politike. Formimi i AFZH-së mundësoi organizimin politik të grave, të cilat morën pjesë në mënyrë të barabartë në Luftën Nacionalçlirimtare dhe në ndërtimin e organeve të reja shtetërore. Dokumentet e Shtabit të Përgjithshëm që gjatë luftës e konfirmonin këtë status, ndërsa në gusht të vitit 1945 ai më në fund u formalizua përmes ligjeve zgjedhore.
Për zbatimin efikas të së drejtës së votës në kushtet kur një pjesë e madhe e popullsisë, veçanërisht gratë, ishin analfabete, shteti vendosi një mekanizëm të veçantë. Në zgjedhjet e nëntorit 1945 u përdor sistemi i të ashtuquajturave “kuti të verbra”. Votimi bëhej duke futur dorën në secilën kuti dhe duke lëshuar në mënyrë të padukshme një topth gome, duke garantuar kështu fshehtësinë e votës pa pasur nevojë për përdorimin e lapsit.
Me këto zgjedhje, për herë të parë në historinë e rajonit, gratë u zgjodhën në organin më të lartë legjislativ. Ndër deputetet e para në Asamblenë Kushtetuese ishin luftëtare dhe intelektuale të shquara, si Mitra Mitrović dhe Cana Babović.
Menjëherë pas kësaj, me Kushtetutën e vitit 1946 u garantuan edhe të drejta të tjera themelore: arsimi fillor falas dhe i detyrueshëm, pagë e barabartë për punë të njëjtë dhe martesa civile e detyrueshme para organeve shtetërore.
Paralelisht me emancipimin politik, tubimet e mëdha konferenciale të AFZH-së hapën çështje që më parë ishin tërësisht tabu në shoqërinë patriarkale. Në këto konferenca, për herë të parë publikisht u kërkua krijimi i këshillimoreve për gratë shtatzëna, edukim i sistematizuar për kontracepsionin dhe luftë e drejtpërdrejtë kundër aborteve ilegale dhe të rrezikshme për jetën, të cilat kryheshin në kushte johigjienike. Këto kërkesa hodhën themelet për të drejtën e mëvonshme, të garantuar me Kushtetutë, për vendimmarrje të lirë lidhur me lindjen e fëmijëve.
Vjeshta e vitit 1945 solli një kthesë shoqërore në qytete dhe fshatra. Përmes të ashtuquajturave “konferenca parazgjedhore” dhe tubimeve, gratë nga të gjitha shtresat, për herë të parë në histori, flisnin publikisht para qindra njerëzve dhe diskutonin për çështje shtetërore dhe sociale. Ky proces shpejt e theu izolimin shumëvjeçar të grave nga jeta publike dhe i shndërroi ato në subjekte politike të barabarta në procesin e rindërtimit të pasluftës.
Ligjësimi i institucionit të martesës civile përmes Ligjit Themelor për Martesën i dha fund monopolit të deriatëhershëm të institucioneve fetare mbi të drejtën familjare. Martesa u bë një bashkim vullnetar i bazuar në barazinë e bashkëshortëve, duke u mundësuar grave kapacitet të plotë juridik dhe pasuror, si dhe mbrojtje ligjore. Sistemi i ri siguroi që puna e grave, si në shtëpi ashtu edhe në fabrika, të mos mund të nënvlerësohej më ligjërisht.
