Shkup, 24 korrik Zhurnal.mk – Kujtimi i 26 korrikut nuk është vetëm nderim për viktimat, por edhe një detyrim që sigurinë e ndërtesave ta vlerësojmë mbi bazën e dijes, standardeve dhe kontrollit – e jo mbi paragjykimet, thotë profesori Mihail Garevski nga Instituti për Ndërtesa Sizmike Rezistente dhe Ndryshime Klimatike.
Shkruan: Prof. Dr. Mihail GAREVSKI
Çdo vit, më 26 korrik, ora e stacionit të vjetër hekurudhor na kthen sërish në orën 05:17. Në atë mëngjes vere të vitit 1963, Shkupi u godit nga një tërmet me magnitudë 6.1. Humbën jetën 1.070 persona, mbi 3.000 u plagosën, ndërsa rreth 200.000 mbetën pa strehë. Afro 80 për qind e ndërtesave u shkatërruan ose u dëmtuan rëndë. Por pas këtyre shifrave fshihen mijëra histori personale, frikëra dhe kujtime që të mbijetuarit i mbartin gjatë gjithë jetës.
Kjo katastrofë e shndërroi Shkupin në një simbol të solidaritetit ndërkombëtar. Ndihma erdhi nga e gjithë bota, ndërsa rindërtimi i qytetit u bë një laborator i madh urbanistik, arkitektonik dhe inxhinierik. Thuhet se ushtritë e Shteteve të Bashkuara dhe të ish-Bashkimit Sovjetik, të cilat morën pjesë në sanimin e pasojave të tërmetit, u takuan për herë të parë pas Luftës së Dytë Botërore. Tërmeti nuk ndryshoi vetëm pamjen e qytetit, por edhe mënyrën se si në Maqedoni dhe në ish-Jugosllavi u konceptua siguria sizmike e ndërtesave.
Maqedonia është sizmikisht aktive – por jo më aktivja në rajon
Në aktivitetin sizmik të Maqedonisë ndikon edhe lëvizja drejt perëndimit e pllakës anatolike, e kufizuar nga çarjet veriore dhe lindore anatolike. Kjo lëvizje, e shkaktuar nga presioni i pllakës arabe ndaj asaj euroaziatike, transmetohet drejt Detit Egje Verior, ku deformimet shpërndahen përmes një sistemi kompleks çarjesh tektonike. Së bashku me zhytjen e pllakës afrikane nën rajonin e Egjeut dhe lëvizjen e mikropllakës së Adriatikut, këto procese krijojnë tensione që ndikojnë në çarjet aktive në territorin e Maqedonisë. Kur tensioni i grumbulluar tejkalon qëndrueshmërinë e shkëmbinjve, ndodh zhvendosja e tyre e papritur dhe krijohet tërmeti.
Maqedonia ndodhet në pjesën jugore aktive të Gadishullit Ballkanik dhe territori i saj përshkohet nga tri zona kryesore sizmike: zona perëndimore maqedonase, zona e Vardarit dhe zona lindore maqedonase. Lugina e Shkupit është pjesë e zonës sizmike të Vardarit. Historia dëshmon se tërmete të fuqishme kanë goditur rajonin Pehçevë–Kresna në vitin 1904 (M=7.2), rajonin Vallandovë–Dojran në vitin 1931 (M=6.7), Shkupin në vitin 1963 (M=6.1) dhe Dibrën në vitin 1967 (M=6.5).
Në krahasim me vendet fqinje, Greqia dhe Shqipëria kanë rrezik sizmik më të lartë dhe, së bashku me Italinë, renditen ndër vendet më aktive në Evropë. Rrezik më i lartë lokal ekziston edhe në pjesë të caktuara të Bullgarisë, veçanërisht në zonat e Kresnës, Sofjes dhe luginës së Strumës, ndërsa në Serbi aktiviteti sizmik është përgjithësisht më i ulët, megjithëse ka rajone të veçanta aktive.
Edhe tërmetet në zonën e Vranceas në Rumani, ndonëse ndodhin në një distancë më të madhe, mund të shkaktojnë lëkundje të forta dhe afatgjata të ndërtesave të larta në një pjesë të gjerë të rajonit, përfshirë edhe Shkupin. Prandaj, edhe pse Maqedonia nuk është vendi më sizmik në Ballkan, ajo është mjaftueshëm aktive që siguria sizmike të mos trajtohet kurrë si një çështje dytësore.
Çfarë ndodhi në të vërtetë mëngjesin e 26 korrikut?
Ekziston një dokumentacion i gjerë për viktimat, dëmet, sanimin dhe rindërtimin pas tërmetit, por nuk ekziston një regjistrim instrumental nga akselerografët që të dokumentojë lëvizjen e fortë të tokës. Pikërisht për këtë arsye, dëshmitë e njerëzve që e përjetuan tërmetin kanë një vlerë të veçantë.
Instituti për Ndërtesa Sizmike Rezistente dhe Ndryshime Klimatike (ISOGKP) zhvilloi metodën e sizmologjisë qytetare “A ju kujtohet?”. Përmes Facebook-ut u publikua një pyetësor me 35 pyetje, në të cilin u përgjigjën rreth 500 persona që kishin përjetuar tërmetin. Një pjesë e madhe e tyre në atë kohë ishin fëmijë, kryesisht të moshës pesë deri në njëmbëdhjetë vjeç. Edhe pas kaq shumë dekadash, kujtimet e tyre mbeten jashtëzakonisht të gjalla. Ata kujtojnë se ku flinin, çfarë dëgjuan, si lëviznin mobiliet dhe muret, sa e vështirë ishte hapja e dyerve të deformuara dhe çfarë ndodhi menjëherë pas goditjes.
Përgjigjet zbulojnë edhe një fakt tjetër të rëndësishëm: një numër i madh dëshmitarësh kujtojnë dy goditje shumë të forta, të ndara nga një interval kohor prej rreth katër deri në shtatë minutash. Megjithatë, pas goditjes kryesore, stacioni sizmologjik i Shkupit përkohësisht nuk ka regjistruar aktivitet, ndaj për atë lëkundje nuk është ruajtur një magnitudë e përcaktuar me siguri. Pasgoditja e parë e regjistruar zyrtarisht ndodhi rreth 15 minuta e 30 sekonda pas tërmetit kryesor, pa magnitudë të përcaktuar, ndërsa një tjetër, e regjistruar rreth 36 minuta më vonë, kishte magnitudë 4.2.
Për këtë arsye, dëshmitë e qytetarëve përbëjnë një regjistrim të rëndësishëm makrosizmik të një pjese të sekuencës së tërmetit, të cilën instrumentet nuk arritën ta dokumentonin plotësisht. Edhe autori i këtij studimi e kujton pasgoditjen, e cila u shoqërua me shembje të mëtejshme të pjesëve tashmë të dëmtuara të objekteve.
Meqenëse mungon një regjistrim instrumental, ky zbulim duhet të trajtohet si një rezultat i vlefshëm i sizmologjisë qytetare, i cili plotëson, por nuk zëvendëson analizën klasike sizmologjike.
Anketa tregoi gjithashtu se 61,7 për qind e dëshmitarëve, në momentet e para, nuk e kuptuan se po ndodhte një tërmet. Madje, 60,7 për qind besonin se katastrofa lidhej me përmbytjet e Shkupit të vitit 1962, një bindje për të cilën nuk ekziston asnjë bazë shkencore.
Cilat ndërtesa janë më të sigurta?
Përgjigjja nuk mund të bazohet vetëm te viti i ndërtimit. Siguria e një ndërtese varet nga sistemi konstruktiv, cilësia e projektit dhe materialeve, karakteristikat e tokës, rregullsia e objektit, kontrolli gjatë ndërtimit, mirëmbajtja dhe ndërhyrjet e mëvonshme. Megjithatë, periudha e ndërtimit mbetet e rëndësishme, pasi tregon sipas cilave standarde dhe me çfarë niveli njohurish inxhinierike është projektuar objekti.
Dëme të mëdha në Fakultetin e Arkitekturës dhe Fakultetin e Ndërtimtarisë pas tërmetit të vitit 1963
Ndërtesat e ndërtuara para vitit 1963 përbëjnë grupin më të larmishëm dhe, mesatarisht, më të rrezikuarin. Edhe pse ekzistonin disa dispozita bazë sizmike dhe një hartë e zonimit sizmik, mungonte një sistem modern dhe gjithëpërfshirës për projektimin antisizmik. Një pjesë e madhe e ndërtesave ishin ndërtuar me muraturë pa armaturë, me mure dhe tavane të lidhura dobët. Pikërisht këto ndërtime me muraturë ose konstruksione të përziera pësuan shembjet dhe dëmet më të mëdha gjatë tërmetit të vitit 1963. Kjo nuk do të thotë se çdo objekt i vjetër është i pasigurt, por se siguria e tij duhet të vlerësohet nga specialistë dhe jo të bazohet në supozime.
Pas tërmetit ndodhi një kthesë e madhe. Në vitin 1964 u miratuan rregulloret e para gjithëpërfshirëse jugosllave për ndërtimin në zona sizmike. Lagjet e reja dhe objektet publike në Shkup filluan të projektoheshin duke marrë qartë në konsideratë forcat horizontale të tërmeteve. Falë disiplinës së ndërtimit dhe kontrollit të fortë institucional, ndërtesat e ndërtuara në fund të viteve gjashtëdhjetë dhe gjatë viteve shtatëdhjetë fituan besim të madh te qytetarët.
Në vitin 1981 u miratua një rregullore dukshëm më e avancuar, e cila u plotësua gjatë viteve tetëdhjetë. Ajo përmirësoi analizën e konstruksioneve, rregullat për armaturën, fleksibilitetin dhe trajtimin e sistemeve të ndryshme konstruktive. Për këtë arsye, një ndërtesë e projektuar dhe ndërtuar siç duhet gjatë viteve tetëdhjetë mund të ketë një rezistencë shumë të lartë ndaj tërmeteve.
Gjatë viteve nëntëdhjetë dhe deri në vitin 2014, vazhduan të zbatoheshin rregullore të avancuara sizmike, ndërsa llogaritjet kompjuterike dhe njohuritë inxhinierike përparuan vazhdimisht. Megjithatë, kjo ishte edhe periudha e tranzicionit, e ndërtimit masiv privat, e cilësisë së ndryshme të punimeve, si dhe e shumë zgjerimeve, mbindërtimeve apo heqjes së mureve pa kontrollin e nevojshëm profesional. Për këtë arsye, nuk është profesionale që një periudhë e tërë ndërtimi të shpallet apriori as e sigurt dhe as e pasigurt.
Pse qytetarët kanë më së paku besim te ndërtesat e ndërtuara pas vitit 2014 – dhe pse kjo është e gabuar?
Në anketën tonë, shumica e qytetarëve u përgjigjën se besimin më të madh e kanë te ndërtesat e ndërtuara në periudhën 1964–1980, ndërsa më së paku u besojnë atyre të ndërtuara pas vitit 2014. Përgjigjja e parë është e kuptueshme si një perceptim kolektiv, por nuk përbën një rregull të përgjithshëm teknik. Përgjigjja e dytë është edhe më problematike, sepse shpërfill ndryshimin më të rëndësishëm ligjor në kontrollin e konstruksioneve.
Ndërtesë me tulla të plota, pa shtylla, e shënuar me tre vija të verdha
Me ndryshimet në Ligjin për Ndërtim, nga fundi i vitit 2013 u fut në fuqi neni 4-a. Për të gjitha objektet, projekti bazë i të cilave përmban projekt ndërtimor-konstruktiv, kërkohet një opinion pozitiv nga një institut shkencor i specializuar për mbrojtjen e objekteve nga ndikimet sizmike. Ky opinion duhet të konfirmojë nivelin e projektuar të rezistencës mekanike, stabilitetit dhe mbrojtjes sizmike të objektit. Bëhet fjalë për një kontroll shtesë, të pavarur profesional, krahas projektuesit dhe revizionit të rregullt.
Për të gjitha këto ndërtesa, me përjashtim ligjor të shtëpive individuale me sipërfaqe bruto të zhvilluar deri në 300 metra katrorë, kontrolli nuk përfundon me projektin. Vlerësimi profesional kryhet edhe gjatë ndërtimit dhe pas përfundimit të të gjithë sistemit konstruktiv. Në praktikë, verifikohet nëse ajo që është llogaritur dhe projektuar është realizuar me përpikëri edhe në kantier. Që nga themelimi i tij e deri më sot, Instituti për Ndërtesa Sizmike Rezistente dhe Ndryshime Klimatike (ISOGKP) ka kryer kontroll profesional në rreth 6.200 objekte.
Asnjë ligj nuk mund të garantojë siguri absolute dhe një ndërtesë nuk është automatikisht e sigurt vetëm pse është e re. Megjithatë, kur projektimi modern shoqërohet me verifikim të pavarur të projektit, superrevizion profesional dhe kontroll në fazat kryesore të ndërtimit, mundësia për gabime serioze zvogëlohet ndjeshëm.
Duke marrë parasysh shtrirjen dhe sistemin shumëshkallësh të kontrolleve të detyrueshme, mund të vlerësohet se nga viti 2014, në Maqedoni është vendosur një nga sistemet më rigoroze të kontrollit të sigurisë sizmike të ndërtesave në Evropë. Për këtë arsye, mosbesimi i përgjithshëm ndaj të gjitha objekteve të ndërtuara pas vitit 2014 nuk mbështetet në fakte. Ky mosbesim mund të vijë nga mungesa e informimit se Ligji për Ndërtim parashikon kontrolle dhe opinione të detyrueshme për garantimin e mbrojtjes sizmike të objekteve.
Megjithatë, kontrollet në terren tregojnë edhe një dukuri shqetësuese: gjatë ndërtimit, investitorët shpesh ndërrojnë kompanitë ndërtuese, e ndonjëherë edhe inxhinierët mbikëqyrës. Ndryshime të tilla mund të cenojnë vazhdimësinë e kontrollit profesional dhe transferimin e përgjegjësisë. Inxhinieri mbikëqyrës është hallka kryesore ndërmjet projektit konstruktiv dhe zbatimit të tij korrekt e cilësor në terren. Për këtë arsye, profesionalizmi, pavarësia dhe prania e tij e vazhdueshme janë vendimtare për sigurinë e objektit.
A mund të shndërrohet kujtesa në kulturë të parandalimit?
Nderimi më i mirë për viktimat e tërmetit të vitit 1963 nuk është vetëm vendosja e luleve dhe rikujtimi i qytetit të rrënuar. Është e domosdoshme që ndërtesat e vjetra dhe ato me rëndësi të veçantë të vlerësohen rregullisht, të parandalohen ndërhyrjet joprofesionale, të mirëmbahen konstruksionet dhe qytetarët, si edhe nxënësit, të dinë se si duhet të veprojnë gjatë një tërmeti.
Tërmetet nuk mund t’i ndalojmë. Megjithatë, katastrofën nuk e shkakton vetëm natyra – atë e shkaktojnë edhe ndërtesat e dobëta, ndërhyrjet e papërgjegjshme dhe mungesa e përgatitjes. Shkupi pagoi çmimin më të lartë për ta mësuar këtë mësim. Pas 63 vjetësh, detyra jonë është të mos e harrojmë kurrë.
