Ohër, 23 gusht Zhurnal.mk – Nga qindra mijëra deri në miliona peshq të hedhur në liqen, nga një ndërprerje gjashtëvjeçare deri te shpresa e re… Çfarë do të thotë në të vërtetë rikthimi i troftës së Ohrit në liqen dhe a po e shpëtojmë peshkun me ripopullimin, apo vetëm po e shtyjmë ditën kur natyra do të na dërgojë faturën?
Ka diçka simbolike në momentin kur një troftë e vogël e Ohrit prek për herë të parë ujin e liqenit. Për njeriun që e lëshon, ajo është vetëm një nga qindra mijëra apo miliona ekzemplarët që duhet të rikthehen në natyrë. Për liqenin, ajo është një organizëm i gjallë në një rrjet të madh dhe kompleks jete që është krijuar dhe mirëmbajtur për miliona vjet. Ndërsa për Ohrin – ajo është shumë më tepër se një peshk.
Ajo është pjesë e identitetit natyror të liqenit.
Trofta e Ohrit, specia endemike Salmo letnica, është një nga simbolet më të njohura të Liqenit të Ohrit. Por vlera e saj nuk lidhet vetëm me traditën, gastronominë apo peshkimin. Ajo është pjesë e sistemit të gjallë biologjik që e bën Liqenin e Ohrit një nga liqenet natyrore më të rëndësishme në Evropë.
Pikërisht për këtë, çdo ripopullim duhet parë në dy mënyra.
E para është optimiste: institucionet kanë kapacitet të prodhojnë të vegjlit përmes shumimit artificial dhe të ndihmojnë në rikthimin e popullatës.
E dyta është shumë më serioze: nëse duhet të hedhim vazhdimisht miliona ekzemplarë në liqen për të ruajtur popullatën, atëherë duhet të pyesim se çfarë ka ndodhur me ciklin natyror të liqenit. Dhe, edhe më e rëndësishme, çfarë po bëjmë që ky cikël të bëhet sërish mjaftueshëm i fortë, në mënyrë që të mos varet vazhdimisht nga njeriu?
1. Një milion e gjashtëqind mijë peshq në një liqen të lashtë
Ripopullimi i sivjetshëm i Liqenit të Ohrit, i cili ende po vazhdon, e rikthen sërish në qendër të vëmendjes çështjen e së ardhmes së troftës së Ohrit.
Sipas informacioneve të bëra publike përmes mediave, procesi ka nisur me 100 mijë ekzemplarë të troftës së Ohrit, ndërsa në fazën e ardhshme pritet të lëshohen edhe rreth 1.5 milionë ekzemplarë të tjerë.
Të vegjlit janë përfituar përmes shumimit artificial dhe janë rritur në kushte të kontrolluara, ndërsa ripopullimi po realizohet në disa pika përgjatë liqenit.
Kjo do të thotë se këtë vit në liqen duhet të lëshohen rreth 1.6 milionë trofta të reja.
Shifra tingëllon mbresëlënëse. Por natyra nuk funksionon si një ekuacion matematikor, ku një milion plus një milion automatikisht do të thotë dy milionë peshq më shumë në të ardhmen.
Rruga nga një peshk i vogël deri te trofta e rritur është e gjatë dhe e pasigurt.
Si peshkatar profesionist, këtë e di shumë mirë. Kam kapur edhe peshq amë për ripopullim dhe kam marrë pjesë në procese ripopullimi.
Disa prej këtyre peshqve do të ngordhin natyrshëm. Disa do të bëhen pjesë e zinxhirit ushqimor. Disa nuk do të arrijnë pjekurinë seksuale. Të tjerë do të mbijetojnë, do të rriten dhe, nëse kushtet e lejojnë, do të marrin pjesë në shumimin natyror.
Pikërisht për këtë, numri i peshqve të lëshuar është vetëm fillimi i historisë.
Historia e vërtetë do të shkruhet në vitet që vijnë.
2. Liqeni që nuk është thjesht një liqen
Për të kuptuar rëndësinë e ripopullimit, së pari duhet të kuptojmë rëndësinë e vendit ku lëshohet trofta.
Liqeni i Ohrit nuk është vetëm një sipërfaqe ujore.
Ai është një nga ekosistemet më të vjetra liqenore në Evropë, me aktivitet biologjik të vazhdueshëm që daton miliona vjet më parë.
UNESCO vlerëson se liqeni ekziston prej rreth 2–3 milionë vitesh dhe përfaqëson një strehë për më shumë se 200 specie endemike. Midis tyre janë 17 lloje endemike peshqish, përfshirë edhe dy lloje troftash.
Brenda Rezervatit Ndërkufitar të Biosferës Ohër–Prespë, UNESCO thekson se dhjetë nga 17 llojet e peshqve në liqen janë endemike, mes tyre edhe trofta e Ohrit.
Pikërisht këtu qëndron vlera më e madhe e Ohrit. Jo vetëm në faktin se ka peshq, por në faktin se ka specie që nuk ekzistojnë askund tjetër në botë.
Kjo e bën liqenin një arkiv natyror.
Çdo specie endemike është pjesë e një historie evolucionare që është zhvilluar e izoluar për një periudhë jashtëzakonisht të gjatë.
Dhe kur zhduket një specie e tillë, ajo nuk mund të zëvendësohet thjesht me një tjetër.
Zhdukja e saj nënkupton humbjen e një dege unike të historisë natyrore.
Prandaj, lufta për troftën e Ohrit nuk është vetëm luftë për një peshk, por edhe luftë për ruajtjen e veçantisë biologjike të liqenit.
3. Ripopullimi nuk është një histori e re
Është interesante se ripopullimi i Liqenit të Ohrit nuk është një masë moderne e shpikur vitet e fundit.
Prej dekadash ai është pjesë e përpjekjeve për ruajtjen dhe rikthimin e popullatës së troftës së Ohrit.
Këtë e kemi bërë edhe para një shekulli.
Sipas shifrave më të fundit që mbaj mend, në tetor të vitit 2010, për shembull, liqeni ishte ripopulluar me 360 mijë ekzemplarë të troftës endemike, gjë që në atë kohë ishte paraqitur si pjesë e aktiviteteve të rregullta vjetore të Institutit Hidrobiologjik në Ohër.
Në të njëjtën periudhë raportohej edhe për ripopullime me qindra mijëra ekzemplarë të vegjël, të prodhuar përmes shumimit artificial.
Në vitet në vijim procesi vazhdoi.
Në vitin 2015, liqeni u ripopullua sërish me të vegjlit e troftës së Ohrit, ndërsa me zhvillimin e teknologjive të shumimit artificial u krijua mundësia që materiali riprodhues nga popullata natyrore të përdorej për prodhimin e gjeneratave të reja.
Më pas erdhën vitet kur ripopullimi u bë masë e rregullt në menaxhimin e fondit të peshqve.
Por në këtë kronologji ekziston edhe një boshllëk i madh.
Gjashtë vjet.
4. Gjashtë vjet ndërprerje?!
Në gusht të vitit 2025, Liqeni i Ohrit u ripopullua sërish pas një ndërprerjeje gjashtëvjeçare.
Ky është një fakt që nuk duhet anashkaluar.
Ministria e Bujqësisë atëherë njoftoi se ripopullimi po realizohej në përputhje me programin e vitit 2024 dhe se në proces merrnin pjesë Instituti Hidrobiologjik në Ohër dhe Instituti për Blegtori dhe Peshkim.
Edhe mediat raportuan se, pas një pauze gjashtëvjeçare, liqeni po merrte sërish të vegjlit e troftës endemike të Ohrit, të rritur në qendrën e shumimit të Institutit Hidrobiologjik.
Gjashtë vjet pa ripopullim nuk do të thotë automatikisht se liqeni ka qenë gjashtë vjet pa troftë.
Por kjo ngre një pyetje shumë të rëndësishme:
Sa e qëndrueshme është popullata natyrore nëse ripopullimi institucional mund të ndërpritet për kaq gjatë?
Kjo është një pyetje që nuk mund të marrë përgjigje vetëm përmes numrit të peshqve të lëshuar.
Nevojiten të dhëna shkencore afatgjata.
Sa është popullata natyrore? Si është struktura e saj sipas moshës? Sa peshq të rritur marrin pjesë në shumim? Sa është shumimi natyror? Sa është shkalla e mbijetesës së të vegjëlve?
Dhe, ndoshta më e rëndësishmja – a po rritet popullata natyrore apo vetëm po mbahet falë ripopullimit artificial?
5. Nga peshku amë te liqeni
Në procesin e sivjetshëm ekziston një element veçanërisht i rëndësishëm.
Materiali riprodhues është siguruar nga peshq amë të popullatës natyrore të Liqenit të Ohrit.
Kjo është e rëndësishme sepse qëllimi i shumimit artificial nuk duhet të jetë krijimi i një peshku “të ri”, por ndihma ndaj popullatës natyrore përmes të vegjëlve që burojnë nga fondi gjenetik lokal.
Procesi, në thelb, është një ndërhyrje njerëzore në ciklin natyror:
peshk i kapur nga liqeni (peshk amë) → marrja e materialit riprodhues → shumimi artificial → rritja e të vegjëlve → rikthimi në liqen.
Ky është një arritje shkencore dhe institucionale.
Por në të njëjtën kohë është edhe një përgjegjësi e madhe.
Sepse çdo ndërhyrje ndaj një specieje endemike duhet të ketë një qëllim themelor – ruajtjen e popullatës natyrore, jo zëvendësimin e saj me një popullatë të prodhuar artificialisht.
Dallimi është thelbësor.
Ripopullimi duhet të jetë një urë drejt shumimit natyror, jo një zëvendësim i përhershëm i tij.
6. Trofta është vetëm maja e historisë
Kur flasim për troftën e Ohrit, është e lehtë të harrojmë se ajo është vetëm një pjesë e të gjithë zinxhirit jetësor të liqenit.
Peshku varet nga ushqimi.
Ushqimi varet nga gjendja e ujit.
Uji varet nga pellgu ujëmbledhës.
Shumimi varet nga habitatet e përshtatshme.
Ndërsa habitatet varen nga mënyra se si njeriu sillet ndaj bregut të liqenit, lumenjve, ujërave të zeza dhe zonave natyrore.
Për këtë arsye, mbrojtja e troftës nuk mund të ndahet nga mbrojtja e të gjithë ekosistemit.
UNESCO paralajmëron se vlera natyrore e Ohrit është veçanërisht e ndjeshme ndaj ndryshimeve në cilësinë e ujit. Si kërcënime serioze përmenden zhvillimi urban i pakoordinuar, trajtimi i papërshtatshëm i ujërave të zeza dhe mbetjeve, presioni turistik, ndotja, presioni mbi burimet natyrore dhe futja e specieve invazive.
Në një nga dokumentet e UNESCO-s/IUCN-së për liqenin theksohet gjithashtu se burimet e peshkut janë nën presion për shkak të peshkimit të tepruar dhe të paligjshëm, konkurrencës nga speciet joautoktone, degradimit të habitateve dhe ndotjes.
Kjo është thelbi i problemit.
Nuk mund ta shpëtojmë troftën dhe njëkohësisht ta lëmë ekosistemin ku ajo duhet të jetojë nën presion.
7. A mund të mbijetojë një “peshk i pastër” në një liqen të ndotur?
Kjo ndoshta është pyetja më e thjeshtë, por edhe më e pakëndshme.
Mund të prodhojmë miliona ekzemplarë të shëndetshëm. Mund ta përzgjedhim me kujdes materialin riprodhues. Mund ta kontrollojmë procesin e shumimit artificial. Mund ta planifikojmë ripopullimin.
Por kur peshku hyn në liqen, njeriu nuk ka më kontroll të plotë.
Aty fillon testi i vërtetë.
Dhe Ohri është një ekosistem që tashmë përballet me presion të madh njerëzor.
UNESCO paralajmëron se rritja e lëndëve ushqyese në liqen kërcënon karakterin e tij oligotrofik – pikërisht gjendjen me nivel të ulët të lëndëve ushqyese, e cila është bazë për vlerën e tij të jashtëzakonshme natyrore.
Me fjalë të tjera, problemi nuk është vetëm nëse liqeni ka mjaftueshëm peshq.
Problemi është nëse liqeni ka kushte mjaftueshëm të mira që këta peshq të jetojnë.
8. Ripopullimi nuk duhet të bëhet alibi!
Ekziston edhe një aspekt tjetër për të cilin rrallë flitet.
Ripopullimi mund të jetë një masë jashtëzakonisht e dobishme. Por mund të shndërrohet edhe në një iluzion të rrezikshëm nëse publiku fillon të besojë se me lëshimin e miliona peshqve problemi është zgjidhur.
Nuk është.
Nëse shkatërrohen vendet e shumimit – problemi mbetet.
Nëse vazhdon peshkimi i paligjshëm – problemi mbetet.
Nëse rritet ndotja – problemi mbetet.
Nëse shkatërrohen habitatet bregdetare – problemi mbetet.
Nëse përhapen speciet invazive – problemi mbetet.
Prandaj, ripopullimi duhet parë si një mjet në kuadër të një politike shumë më të gjerë për mbrojtjen e liqenit.
UNESCO kërkon shprehimisht rregullim dhe zbatim më të mirë të masave për përdorimin e burimeve natyrore, përfshirë peshkimin, si dhe mbrojtje nga futja e specieve invazive.
Kjo do të thotë se suksesi i ripopullimit do të varet edhe nga ajo që ndodh jashtë qendrës së shumimit.
9. Sa prej këtyre peshqve do të mbijetojnë?
Kur një institucion thotë se liqeni është ripopulluar me 1.6 milionë ekzemplarë, është e natyrshme që publiku ta shohë këtë shifër si tregues suksesi.
Por kjo është vetëm vlera fillestare.
Treguesit e vërtetë janë krejt të tjerë.
Sa prej këtyre peshqve do të mbijetojnë?
Sa do të arrijnë pjekurinë?
Sa do të kthehen në vendet natyrore të shumimit?
Sa prej tyre do të japin pasardhës të rinj?
A do të ketë pas disa vitesh më shumë të vegjël të lindur natyrshëm?
A do të rritet numri i peshqve amë të rritur?
A do të ruhet diversiteti gjenetik?
Këto janë pyetjet që duhet të shoqërojnë çdo ripopullim.
Prandaj, raportet e ardhshme nuk duhet të përmbajnë vetëm një shifër:
“Janë lëshuar kaq e kaq ekzemplarë”.
Ato duhet të përmbajnë edhe një tjetër:
“Ka mbijetuar kaq e kaq ekzemplarë nga ripopullimet e mëparshme dhe janë bërë pjesë e popullatës natyrore”.
Si? Për këtë duhet të pyeten shkencëtarët – ata e dinë saktësisht se si mund të hulumtohet kjo.
Por vetëm atëherë mund të flasim për rezultat.
10. Historia e ripopullimit si pasqyrë e politikës sonë ndaj liqenit
Nëse e shohim në retrospektivë, ripopullimi zbulon një model interesant.
Ka periudha me aktivitete intensive. Ka shifra të mëdha. Ka zhvillim të shumimit artificial. Ka programe institucionale.
Por ka edhe ndërprerje.
Kjo tregon se qasja ndaj troftës, ashtu si edhe ndaj liqenit, shpesh ka lëvizur në cikle:
problem – reagim – ripopullim – pauzë – përsëri problem – përsëri ripopullim.
Ajo që mungon është një politikë afatgjatë dhe e pandërprerë.
Megjithatë, liqeni nuk funksionon në mandate katërvjeçare.
As trofta.
Asnjë specie endemike.
Asnjë proces natyror.
Prandaj, mbrojtja e Ohrit duhet të jetë një politikë që do t’i mbijetojë politikës së ditës dhe ndryshimeve institucionale.
11. Trofta e Ohrit si “rojtare” e biodiversitetit
Ekziston edhe një arsye tjetër pse trofta është e rëndësishme.
Ajo mund të shihet si një lloj treguesi i gjendjes së ekosistemit më të gjerë.
Nuk është treguesi i vetëm, por gjendja e saj tregon shumë për gjendjen e ujit, ushqimit, vendeve të shumimit dhe fondit të peshqve.
Trofta e Ohrit është pjesë e zinxhirëve ushqimorë në liqen dhe lidh pjesë të ndryshme të ekosistemit.
Pikërisht për këtë, ndryshimet te peshqit nuk janë një dukuri e izoluar.
UNESCO thekson se ndryshimet në komunitetet e planktonit dhe organizmave të fundit të liqenit lidhen me ndryshimet në cilësinë e ujit, ndërsa ndryshimet në habitatet e cekëta janë veçanërisht të rëndësishme, pasi ato janë të rëndësishme edhe për shumimin e peshqve endemikë.
Pra, kur mbrojmë troftën, në fakt duhet të mbrojmë edhe kushtet e saj të jetesës.
Dhe kjo na rikthen sërish te liqeni.
12. Nuk mjafton ta rikthejmë peshkun, duhet të rikthejmë edhe habitatin e tij
Ndoshta pikërisht kjo është mesazhi më i rëndësishëm i gjithë historisë.
Ripopullimi rikthen të vegjlit.
Por nuk i rikthen automatikisht vendet e shumimit.
Nuk e pastron ujin.
Nuk e ndalon peshkimin e paligjshëm.
Nuk i largon speciet invazive.
Nuk e kontrollon urbanizimin.
Nuk e zgjidh problemin e ujërave të zeza.
Këto janë politika të veçanta.
Dhe pikërisht këtu duhet matur serioziteti i shtetit në mbrojtjen e Ohrit.
A është ripopullimi një projekt i izoluar?
Apo është pjesë e një strategjie të integruar për liqenin?
UNESCO thekson se menaxhimi afatgjatë i Ohrit kërkon planifikim të integruar, bashkëpunim ndërsektorial, pjesëmarrjen e komunitetit dhe mbrojtje ndërkufitare.
Kjo është një detyrë shumë më e gjerë se një ripopullim.
13. Nga pasuri kombëtare në përgjegjësi evropiane
Liqeni i Ohrit është simbol i Maqedonisë.
Por prej kohësh e ka tejkaluar kornizën kombëtare.
Ai është një sistem natyror ndërkufitar.
Në vitin 2019, trashëgimia botërore e Rajonit të Ohrit u zgjerua edhe në pjesën shqiptare të liqenit.
Kjo do të thotë se as trofta, as uji dhe as biodiversiteti nuk mund të mbrohen vetëm nga njëra anë e kufirit.
Peshku nuk e di ku përfundon një shtet.
Ndotja nuk e di.
Speciet invazive nuk e dinë.
Ekosistemi nuk e di.
Prandaj edhe mbrojtja duhet të jetë ndërkufitare.
Vitet e fundit flitet gjithnjë e më shumë për faktin se Ohri është nën presion.
UNESCO paralajmëron për ndotjen, menaxhimin e papërshtatshëm të ujërave të zeza, urbanizimin, presionin turistik, shfrytëzimin e tepruar të burimeve natyrore dhe ndryshimet klimatike.
Në raportet për liqenin evidentohen edhe presionet ndaj peshqve endemikë nga peshkimi i tepruar, degradimi i habitateve, ndotja dhe speciet joautoktone.
Kjo do të thotë se sot kemi një situatë të pazakontë.
Nga njëra anë kemi një aftësi gjithnjë e më të sofistikuar për të prodhuar peshq.
Nga ana tjetër kemi një ekosistem mbi të cilin po rriten presionet.
Dhe këtu shtrohet dilema thelbësore:
A po bëhemi gjithnjë e më të mirë në prodhimin e troftës sepse po bëhemi gjithnjë e më të këqij në ruajtjen e kushteve natyrore për shumimin e saj?
Nëse përgjigjja është, të paktën pjesërisht, “po”, atëherë ripopullimi duhet të jetë një paralajmërim, dhe jo vetëm një lajm i mirë.
14. Çfarë do të nënkuptonte suksesi i vërtetë?
Suksesi i vërtetë do të ishte që një ditë institucionet të thonë:
Popullata natyrore është e qëndrueshme. Vendet e shumimit janë të ruajtura. Shumimi natyror është i suksesshëm. Presioni nga peshkimi është nën kontroll. Cilësia e ujit është e qëndrueshme. Popullata nuk varet nga futja e vazhdueshme e ekzemplarëve të rinj.
Atëherë ripopullimi do ta kishte përmbushur funksionin e tij më të rëndësishëm.
Jo të krijojë varësi, por të ndihmojë natyrën të bëhet sërish e pavarur.
15. Në vend të vetëm një shifre – nevojitet një histori afatgjatë
Prandaj, 1.6 milionë troftat e sivjetshme duhet të jenë vetëm një episod në një histori shumë më të gjatë.
Vitin e ardhshëm duhet të dimë se çfarë ka ndodhur me to.
Pas dy vitesh duhet të dimë sa kanë mbijetuar.
Pas pesë vitesh duhet të dimë sa prej tyre marrin pjesë në shumimin natyror.
Pas dhjetë vitesh duhet të dimë nëse nevoja për ripopullim po zvogëlohet.
Vetëm kështu do të dimë nëse kemi bërë një hap të vërtetë drejt ruajtjes.
Në të kundërt, çdo ripopullim i ri do të jetë vetëm një fillim i ri nga zero.
16. Pyetja e fundit nuk është për letnicën
Në fund, historia e troftës së Ohrit në fakt nuk është histori për një peshk.
Është histori për mënyrën se si sillemi me natyrën kur kuptojmë se diçka që e kemi marrë si të mirëqenë nuk mund të ripërtërihet më vetvetiu.
Mund të prodhojmë miliona peshq.
Mund t’i lëshojmë në liqen.
Mund të organizojmë ceremoni, fotografi, njoftime dhe statistika.
Por përgjigjen përfundimtare do ta japë natyra.
Në thellësinë e liqenit.
Në vendet e shumimit.
Në pastërtinë e ujit.
Në numrin e peshqve amë të rritur.
Në gjeneratat e ardhshme.
Liqeni i Ohrit ka mbijetuar për miliona vjet.
Brezi ynë nuk mund t’ia lejojë vetes të jetë ai që do të mendojë se me disa milionë peshq të lëshuar e ka kryer punën.
Sepse trofta nuk duhet vetëm të lëshohet në liqen.
Ajo duhet të ketë ku të jetojë, ku të ushqehet, ku të shumohet dhe kushte që pasardhësit e saj ta vazhdojnë natyrshëm ciklin.
Dhe pikërisht për këtë, mesazhi i vërtetë nga ripopullimi i sivjetshëm nuk është:
“Në Liqenin e Ohrit lëshuam 1.6 milionë trofta.”
Mesazhi i vërtetë duhet të jetë:
“Edhe një herë kemi marrë një mundësi për ta bërë liqenin aq të shëndetshëm, sa një ditë të mos ketë më nevojë ta ripopullojmë vazhdimisht.”
Kjo do të ishte shpëtimi i vërtetë i troftës së Ohrit.
Dhe bashkë me të – edhe i një pjese të biodiversitetit të pazëvendësueshëm të Liqenit të Ohrit.
Autor: Naçe Tanaskoski
Autori është peshkatar profesionist në pension.
