Bruksel, 26 gusht Zhurnal.mk – Marta Kos njoftoi reformën e BE-së përpara zgjerimit: më pak veto, mbrojtje më e fortë e sundimit të ligjit dhe integrim gradual të anëtarëve të rinj. Bashkimi Evropian hyn në vjeshtë me një detyrë të dyfishtë: të reformojë mënyrën se si mirëpret anëtarët e rinj, por edhe të përgatitet për një Bashkim që mund të jetë dukshëm më i madh në vitet e ardhshme.
Kjo është ana tjetër e reformës së procesit të zgjerimit që Komisioni Evropian ka filluar tashmë ta formësojë dhe të cilën Komisionerja e Zgjerimit Marta Coss e paraqiti përmes integrimit gradual, mekanizmave më të rreptë mbrojtës dhe një qasje më fleksibile ndaj anëtarësimit.
Nëse pritet që vendet e Ballkanit Perëndimor, Ukraina, Moldavia dhe kandidatët e tjerë të përgatiten për anëtarësim, pyetja tani po bëhet gjithnjë e më hapur – a është vetë BE-ja gati t’i pranojë ata?
Komisioni Evropian po përgatit ide për reforma të brendshme të Unionit, ndërsa udhëheqësit e shteteve anëtare do të zhvillojnë diskutime strategjike në tetor mbi të ardhmen e zgjerimit dhe ndryshimet që mund të nevojiten.
Zgjerimi nuk është më vetëm çështje kandidatësh
Për vite me radhë, debati evropian mbi zgjerimin u përmbys kryesisht në pyetjen se sa larg kishin përparuar vendet kandidate në reforma.
Ky mbetet një parim themelor. Anëtarësimi duhet të bazohet në meritë, dhe demokracia, sundimi i ligjit dhe aftësia për të zbatuar rregullat evropiane nuk mund t’i nënshtrohen rrugëve të shkurtra.
Por, meqenëse BE-ja ka të ngjarë të fitojë anëtarë të rinj në vitet e ardhshme, një pyetje tjetër po bëhet gjithnjë e më e rëndësishme: a mund të funksionojë një Bashkim prej 30 ose më shumë vendesh sipas rregullave të hartuara për një numër dukshëm më të vogël anëtarësh?
Këtu, reforma e zgjerimit shndërrohet në një reformë të vetë Bashkimit Evropian.
Më pak veto, më shumë fleksibilitet
Një nga çështjet kryesore do të jetë mënyra se si merren vendimet. Në disa fusha, unanimiteti i lejon një shteti anëtar të bllokojë një vendim të të gjithë Bashkimit. Sa më i madh numri i shteteve, aq më i madh është rreziku që një sistem i tillë ta bëjë më të vështirë reagimin e shpejtë ndaj krizave dhe marrjen e vendimeve të përbashkëta.
Prandaj, Kos theksoi nevojën që vendimmarrja në Unionin e ardhshëm të jetë “më e thjeshtë dhe më fleksibile”, duke zvogëluar numrin e fushave në të cilat një shtet individual mund të bllokojë të tjerët dhe duke zbatuar bashkëpunim të zgjeruar më gjerësisht.
Kjo nuk do të thotë se është arritur dakordësia për heqjen e vetos. Përkundrazi, është një debat politikisht i ndjeshëm që ende nuk ka marrë mbështetje nga shtetet anëtare.
Për vendet më të vogla, vetoja është një instrument i rëndësishëm për mbrojtjen e interesave kombëtare. Megjithatë, për mbështetësit e reformës, pyetja është: si mund të mbetet BE-ja e aftë për të vepruar nëse numri i anëtarëve të saj rritet, ndërsa mekanizmat e vendimmarrjes mbeten të njëjtë?
Rregulla më të rrepta edhe pas anëtarësimit
Tema e dytë kryesore është mbrojtja e sundimit të ligjit dhe vlerave evropiane pas anëtarësimit.
Përvoja e BE-së ka treguar se sa e vështirë është të reagosh pasi një vend është bërë tashmë anëtar dhe ka të drejtë vote në institucionet evropiane. Prandaj, Kos paralajmëroi se Unioni nuk duhet të pranojë “Kuaj Trojanë” dhe se duhet të ketë mekanizma më të fortë për të parandaluar regresin në demokraci dhe sundimin e ligjit.
Për vendet kandidate, kjo mbart një mesazh të dyfishtë.
Nga njëra anë, pritjet para anëtarësimit mund të bëhen më të rrepta. Nga ana tjetër, Brukseli po përpiqet të gjejë një model në të cilin anëtarësimi nuk do të nënkuptojë fundin e procesit të reformave, por një detyrim për respektim të përhershëm të standardeve evropiane.
Për Ballkanin Perëndimor, ku çështja e qëndrueshmërisë së reformave ka qenë në qendër të procesit të pranimit për vite me radhë, kjo është veçanërisht e rëndësishme.
Nga “gjithçka ose asgjë” në anëtarësim gradual?
Ndryshimi më i madh, megjithatë, mund të jetë kalimi nga një logjikë “gjithçka ose asgjë” në integrimin gradual.
Në vend që kandidati të presë gjatë për anëtarësim të plotë dhe vetëm atëherë të fitojë akses të plotë në politikat evropiane, ideja është që të futen përfitime dhe të drejta të caktuara më herët, paralelisht me përparimin në reforma.
Për vendet e Ballkanit Perëndimor, kjo do të thoshte që integrimi evropian nuk duhet të matet më vetëm nga data përfundimtare e anëtarësimit. Kandidatët mund të integrohen gradualisht në pjesë të caktuara të sistemit evropian edhe para hyrjes zyrtare në BE.
Por ekziston një kurth kyç. Nëse fazat e tranzicionit bëhen të përhershme dhe anëtarësimi i plotë shtyhet vazhdimisht, integrimi gradual mund të krijojë një zonë të re gri midis kandidatit dhe anëtarit.
Prandaj, do të jetë e rëndësishme që çdo hap të ketë të drejta, detyrime dhe kushte të qarta për avancim.
Çfarë mësoi BE-ja nga “zgjerimi i madh” i vitit 2004?
Marta Kos e krahasoi momentin aktual me Helsinkin në vitin 1999, kur u hap rruga për një zgjerim të madh që disa vite më vonë ndryshoi hartën politike të BE-së.
Pesë vjet pas Helsinkit, më 1 maj 2004, 10 vende – Qiproja, Republika Çeke, Estonia, Hungaria, Letonia, Lituania, Malta, Polonia, Sllovakia dhe Sllovenia – u bënë anëtare të BE-së. Ishte vala më e madhe e zgjerimit në historinë e Unionit dhe një fund simbolik i përçarjeve në Evropë që kishin dalë gjatë Luftës së Ftohtë.
Megjithatë, edhe atëherë, nuk ishte vetëm pala tjetër që po ndryshonte. Kandidatët kaluan vite duke zbatuar reforma politike dhe ekonomike dhe duke harmonizuar legjislacionin e tyre me atë të BE-së, ndërsa Unioni i përshtati institucionet e tij për të funksionuar me një numër më të madh anëtarësh.
Me fjalë të tjera, të dyja palët po ndryshonin në atë kohë.
Por ky nuk është viti 2004, këtë herë konteksti është dukshëm i ndryshëm. Zgjerimi po ndodh në hijen e luftës së Rusisë kundër Ukrainës, arkitekturës së sigurisë evropiane në ndryshim dhe konkurrencës gjeopolitike në rritje.
Vetë BE-ja tani është më e madhe dhe më komplekse. Ndërsa Unioni me 15 anëtarë mirëpriti 10 vende të tjera në vitin 2004, tani ka 27, dhe një valë e re zgjerimi mund ta çojë atë përtej kufirit prej 30 anëtarësh.
Prandaj, këtë herë nuk mjafton të pyesim se si duhet të përgatiten kandidatët për BE-në. Është gjithashtu e nevojshme të përgjigjemi se si duhet të përgatitet BE-ja për ta.
Çfarë sjell “vala e re e zgjerimit” për Ballkanin Perëndimor?
Për Maqedoninë dhe vendet e tjera të Ballkanit Perëndimor, kjo do të thotë që perspektiva evropiane nuk përcaktohet më vetëm përmes kapitujve dhe grupeve negociuese. Kandidatët duhet të zbatojnë reformat dhe të përmbushin standardet evropiane, por BE-ja duhet gjithashtu të përshtasë institucionet e saj, mekanizmat vendimmarrës dhe mekanizmat buxhetorë për zgjerimin e ardhshëm.
