Shkup, 31 gusht Zhurnal.mk – Aktualisht ekzistojnë tensione serioze ndërmjet Turqisë dhe Greqisë, kryesisht lidhur me sovranitetin e ishujve në Egje dhe në Mesdhe. Çfarë është e rëndësishme për ne? Se të dyja vendet qëndrojnë fuqishëm në pozicionet e tyre sovrane dhe nuk i përmbahen në mënyrë aq formale kornizës dypalëshe për fqinjësi të mirë, por të gjithë kapacitetin e tyre diplomatik e drejtojnë mbi bazën e strategjive kombëtare. Kjo është edhe rruga në të cilën duhet të ecë Maqedonia, veçanërisht tani në raportet me Bullgarinë: të mbrojë dhe të sigurojë interesat e veta.
Kur gjërat marrin një drejtim të keq, vështirë se rregullohen, madje edhe nëse arrihet ndonjë marrëveshje miqësie. Pavarësisht nëse një marrëveshje apo deklaratë është arritur përmes negociatave dypalëshe apo me ndërmjetësim, gjithmonë në marrëdhëniet mes dy vendeve do të gjendet ndonjë pengesë, ose siç thotë populli – dikush vazhdimisht do të kërkojë “qimen në vezë”.
Nuk duhet të lodhemi shumë për të gjetur një shembull të tillë – pikërisht këto janë marrëdhëniet aktuale ndërmjet Maqedonisë dhe Bullgarisë. Në nivel të ulët, pavarësisht deklaratave se diçka po punohet pas dyerve diplomatike. Kur bëhet fjalë për diplomacinë e fshehtë, gjithmonë duhet të jemi jashtëzakonisht të kujdesshëm me pritshmëritë, sepse publiku pothuajse nuk di asgjë për detajet, ndërsa në diplomaci ato kanë rëndësi të madhe.
Maqedonia dhe Bullgaria nuk janë ndonjë shembull i veçantë për problemet mes fqinjëve, prandaj nga fqinjësia jonë do të marrim parasysh tensionet më të fundit ndërmjet Turqisë dhe Greqisë. Të dyja janë vende anëtare të NATO-s dhe të dyja kanë ambicie për të qenë liderë rajonalë. Neo-osmanizmi dhe neo-ekzarkizmi. Aktualisht marrëdhëniet mes tyre janë tejet të tensionuara.
Pengesa maqedonase quhet Sofja, ndonëse nuk është vetëm ajo – “katër ujqërit” nuk kanë ndryshuar kurrë – dhe ndërhyrja në interesat kombëtare të Maqedonisë po bëhet gjithnjë e më serioze. Strategjia e Bullgarisë është të ushtrojë vazhdimisht presion ndaj nesh, si në mënyrë dypalëshe, ashtu edhe shumëpalëshe.
Për ta përmbledhur: është arritur Marrëveshja për Miqësi dhe Bashkëpunim, por ajo nuk funksionon. E gjithë pesha e marrëdhënieve po zhvendoset te dy protokollet, që nënkupton detyrime të imponuara vetëm për Maqedoninë, ndërsa nesër mund të jenë edhe dhjetë protokolle, sepse ato do të burojnë nga inkubatori i quajtur dialogu ndërqeveritar.
Një kthim i shkurtër historik
Bullgaria nuk ka qenë gjithmonë në pozicione kaq armiqësore ndaj fqinjit të saj. Për shembull, në vitin 1999 lejoi që OMO “Ilinden”-PIRIN të regjistrohej si parti e maqedonasve, madje ajo pati mundësi të merrte pjesë në zgjedhje dhe të fitonte disa vende në këshillat komunalë. Kjo nënkuptonte një nivel të ri integrimi të tyre në shoqërinë bullgare.
Në atë kohë Bullgarisë i nevojitej vlerësimi pozitiv nga Maqedonia se ishte e kënaqur me mënyrën se si trajtoheshin maqedonasit atje. Por kjo histori e bukur zgjati shumë pak.
Bullgaria e mbylli dosjen e saj evropiane dhe mori një “kartë të bardhë” nga Shkupi për anëtarësimin në BE, por maqedonasit e Pirinit mbetën pa partinë e tyre dhe pa një tribunë politike që do t’i përfaqësonte interesat e tyre.
Maqedonasit në Bullgari kanë fituar dhjetëra procese para Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut, por as Strasburgu dhe aq më pak Brukseli nuk janë shqetësuar seriozisht për faktin se Bullgaria vazhdimisht ua shkel të drejtat maqedonasve.
Strategjia e saj antimaqedonase, e cila ecën paralelisht me shpërndarjen e pasaportave bullgare, mori edhe “armën bërthamore” pasi, gjatë kohës së dyshes Georgi Parvanov–Sergej Stanishev, Bullgaria u anëtarësua në BE në vitin 2007. Ajo fitoi edhe të drejtën e vetos dhe po lufton për të imponuar qëndrimin se marrëveshja dypalëshe me Maqedoninë në fakt është shumëpalëshe, pra vlen edhe për BE-në, veçanërisht protokolli i dytë.
A është vërtet kështu? Përgjigjja e shkurtër është jo. Por për ta argumentuar këtë, duhet të jesh subjekt serioz në arenën ndërkombëtare.
Gjëja e parë që diplomacia maqedonase duhet të bëjë është të alarmojë se Bullgaria nuk e respekton Marrëveshjen për Miqësi. Për këtë duhet ta informojë Sofjen përmes një note dhe të protestojë.
Megjithatë, pozicioni kyç është se bëhet fjalë për një marrëveshje dypalëshe dhe për këtë duhet të ndërtohet fuqishëm pozicioni ynë i jashtëm dhe të hapet rruga për rihapjen e Marrëveshjes me Bullgarinë, në mënyrë që të zbatohet parimi i reciprocitetit.
Me një marrëveshje të tillë siç është tani, vetëm do të hapen probleme të reja dhe nuk do të ketë hapësirë e klimë të shëndetshme për miqësi dhe bashkëpunim.
Greqia dhe Turqia si mësim për Maqedoninë
Tensionet mes Greqisë dhe Turqisë janë bërë më serioze. Mund të themi se nuk është hera e parë, por klima gjeopolitike imponon ndjekje të kujdesshme të zhvillimeve. Për ne është e dobishme të shohim se si reagojnë dy kombe sovrane.
Fillimisht duhet të sqarojmë një gjë: të dyja vendet nuk ndoqën modelin bullgaro-maqedonas për të shkruar histori të përbashkët. Arsyeja është e qartë.
Deklarata e Athinës për marrëdhënie miqësore dhe fqinjësi të mirë është dokument historik i nënshkruar në Athinë nga presidenti turk Rexhep Tajip Erdogan dhe kryeministri grek Kyriakos Mitsotakis në vitin 2023. Deklarata përfaqësonte një hap të rëndësishëm drejt rinisjes dhe normalizimit të marrëdhënieve mes dy vendeve pas një periudhe të gjatë tensionesh të larta gjeopolitike në Detin Egje dhe Mesdheun Lindor.
Por gjërat jo gjithmonë zhvillohen sipas germës së marrëveshjeve të nënshkruara. Veçanërisht në rastin e fundit, i cili prek Konventën e OKB-së për të Drejtën e Detit, e cila mund të interpretohet aq sa janë të gjera dhe të thella oqeanet. Shtetet e Bashkuara madje nuk e kanë nënshkruar këtë konventë. E qartë pse?
Greqia së fundmi dënoi krijimin e dy parqeve të mëdha detare nga Turqia si “të paligjshme”, duke e akuzuar Ankaranë për cenim të ujërave ndërkombëtare dhe shelfit kontinental të Greqisë. Turqia kishte njoftuar më herët se dy zona të mbrojtura në Mesdhe dhe Egje do të shpalleshin parqe kombëtare detare.
Njëri park do të përfshijë ujërat pranë qyteteve bregdetare turke Fethiye dhe Kaş në Mesdhe, ndërsa i dyti do të përfshijë një zonë në Egjeun verior, pranë Dardaneleve.
Athina ka deklaruar se parqet turke shtrihen përtej ujërave territoriale të Turqisë, duke këmbëngulur se ky veprim “nuk ka efekt juridik”. Këtu shfaqen probleme serioze në interpretim, sepse kjo konventë lë hapësirë për interpretime të ndryshme.
Pikërisht në këto interpretime të ndryshme hyri edhe marrëveshja ushtarake speciale ndërmjet Turqisë dhe Libisë, ndaj së cilës reagoi Greqia, por edhe palë të tjera të interesuara në Mesdhe. Për të mijtën herë u shtrua pyetja: çfarë janë saktësisht kufijtë e detit të hapur?
Ministria e Jashtme greke, ndërkohë, menjëherë sqaroi se parqet e saj detare janë në përputhje me “të drejtën e detit të hapur”. Ankara, nga ana tjetër, po e sfidon Athinën edhe me strategjinë “Atdheu Blu”, përmes së cilës pritet të kundërshtojë formalisht sovranitetin e rreth 150 ishujve në Egje.
Shumë prej tyre janë të pabanuar, por nuk do të ishte problem që edhe kjo të zgjidhej duke vendosur disa “kukulla prej balte” atje. Nga ana tjetër, Greqia nuk e fsheh se planifikon të hapë një bazë dronësh në ishullin e Rodosit, i cili, sipas marrëveshjeve ndërkombëtare, parashihet të jetë i demilitarizuar.
Nëse mbetet diçka e paqartë në këtë “ekuacion të fqinjësisë së mirë”, atëherë e panjohura nuk është vetëm lufta për territor, por sigurisht edhe beteja për burime – naftë, gaz dhe ndoshta diçka tjetër.
Këto tensione greko-turke po ndiqen me vëmendje nga aleatët perëndimorë. Strategjia e Mitsotakisit është që, nëse është e mundur, në fazën aktuale të konfliktit t’i përfshijë edhe miqtë nga BE-ja, diçka që Sofja e bëri me sukses në rastin e Maqedonisë.
Është e mundur që kjo të përfundojë me vendosjen e disa sanksioneve ekonomike ndaj Turqisë, por kjo është shumë e rrezikshme për shkak të pozitës gjeostrategjike të Turqisë në Lindjen e Mesme, ku BE-ja është pikërisht në periferi.
Të dyja palët përdorin strategjitë e tyre kombëtare dhe kjo është ajo që duhet të nxjerrim si mësim nga ky konflikt.
Strategjitë e rajonit dhe strategjia jonë
Nga ajo që po ndodh aktualisht në rajon është e qartë se fqinjët tanë dhe shtetet e rajonit kanë strategji të qarta.
A ka arritur Maqedonia të ketë një strategji kombëtare të lidhur me problemet me Bullgarinë dhe, në përgjithësi, për interesat e saj kombëtare? Nëse nuk e ka përcaktuar, atëherë duhet të pyesim publikisht: kush është përgjegjës për këtë?
Dihet se Kuvendi i Maqedonisë në vitin 2021 miratoi me konsensus vijat e kuqe për negociatat me BE-në, por ato u shkelën nga LSDM-ja dhe BDI-ja, ndërsa më pas ndodhi edhe protokolli i dytë. Pse tani nuk do ta korrigjonin gabimin?
Tani, kur po bëhet gjithnjë e më e qartë se Ballkani Perëndimor është “lart në agjendën evropiane”, por në fakt është lënë në bankën e rezervave, dhe se anëtarësimi i plotë është diçka që nuk shihet qartë në perspektivë, është logjike të shtrohet pyetja: ku do të përfundonte Maqedonia nëse do të ndiqte diktatin e Sofjes?
Më mirë do të ishte që i gjithë kapaciteti diplomatik të drejtohej drejt negociatave shtesë për Marrëveshjen për Fqinjësi të Mirë, në mënyrë që ajo të përafrohet me Konventën e Vjenës për të Drejtën e Traktateve, ku parimi i reciprocitetit është alfa dhe omega.
Dhe më në fund, edhe Maqedonia ka “bombën e saj diplomatike”: në çdo moment mund ta anulojë protokollin e dytë, pavarësisht faktit se aktualisht edhe Qeveria edhe Gjykata Kushtetuese janë në një fazë të analizimit të thellë të pasojave të një hapi të tillë.
Por pasojat tashmë janë të dukshme dhe janë në dëm të vendit tonë. Prandaj duhet të ndërmerret rruga drejt korrigjimit të gabimeve diplomatike dhe vlerësimeve të gabuara të qeverisë së mëparshme.
H.I.
