Shkup, 13 tetor Zhurnal.mk – Rrjetet sociale sot janë shndërruar në një kurth digjital, duke i mbajtur përdoruesit të bllokuar në një cikël të pafund të shfletimit të përmbajtjeve. Ekspertët paralajmërojnë se përdorimi problematik i këtyre platformave, i nxitur nga frika se mos humbasim diçka të rëndësishme, mund të ketë pasoja serioze psikologjike, si depresioni, ankthi dhe stresi.
Interneti, në të cilin njerëzit dikur hynin përmes internet-kafeneve, përfaqësonte një mjedis virtual ku mund të gjendeshin informacione të shumta, të cilat më parë ishte e vështirë të siguroheshin. Gjithashtu, të dhënat mund të ruheshin më lehtë në krahasim me mënyrat tradicionale.
Përveç këtyre mundësive, interneti mundësonte komunikimin me miqtë e afërt që jetonin larg, njohjen e njerëzve që më parë nuk njiheshin me njëri-tjetrin, si dhe pjesëmarrjen e njëkohshme të dhjetëra, madje qindra personave, në të njëjtën lojë kompjuterike.
Në fillim të viteve 2000, shumë njerëz i shfrytëzonin këto mundësi vetëm një ose dy orë në javë apo në muaj, duke vizituar internet-kafenetë. Kur largoheshin nga këto ambiente, ata praktikisht e linin pas edhe botën virtuale.
Rreth një dekadë më vonë, kur një pjesë e konsiderueshme e popullsisë siguroi qasje në kompjuterë dhe internet në shtëpitë e veta, përdorimi i rrjeteve sociale pushoi së qeni një aktivitet për të cilin duhej të dilje nga shtëpia.
Në periudhën kur rrjetet sociale ishin ende në fazat e para të zhvillimit, interneti ishte i disponueshëm vetëm në një pjesë të caktuar të ditës dhe në një hapësirë të caktuar të shtëpisë. Platformat si Facebook, Instagram dhe Twitter, sot i njohur si X, të cilat ende nuk ishin bërë pjesë e pandashme e përditshmërisë, ishin më shumë të orientuara drejt komunikimit sesa publikimit të përmbajtjeve.
Pyetjet „Çfarë po ndodh?“ dhe „Çfarë po mendon?“, të cilat edhe sot shfaqen gjatë publikimit të përmbajtjeve tekstuale në X dhe Facebook, mund të konsiderohen si mbetje të qasjes së dikurshme ndaj rrjeteve sociale, kur në qendër ishte komunikimi i ndërsjellë.
Edhe pse përdoruesit vazhdojnë të ndajnë mendimet e tyre dhe ngjarjet nga mjedisi ku jetojnë, sot në rrjetet sociale mbizotëron prirja për të publikuar informacione rreth asaj se „ku po shkohet“ dhe „çfarë po bëhet“.
Të rinjtë, por edhe përdoruesit më të moshuar, të udhëhequr nga frika se mos humbasin diçka që po ndodh në botën virtuale, bëhen pjesë e kësaj prirjeje. Njoftimi i vazhdueshëm për aktivitetet personale, përvojat dhe përfitimet e reja është shndërruar në një „normalitet të ri“.
Rrjetet sociale dërgojnë vazhdimisht njoftime për t’i mbajtur përdoruesit aktivë, duke nxitur një kulturë në të cilën ndahet pothuajse çdo moment i jetës, nga ushqimi që konsumohet dhe rrobat që blihen, deri te udhëtimet dhe vendet që vizitohen.
Lektoria në Fakultetin e Medias dhe Komunikimit në Universitetin e Leedsit, Ludmila Lupinaçi, në një analizë të shkruar thekson se ekziston një mendim i përhapur gjerësisht, sipas të cilit njerëzit i përdorin rrjetet sociale për të forcuar marrëdhëniet ndërpersonale, për t’u shprehur dhe për të ndërtuar identitetin e tyre. Megjithatë, ajo nënvizon se kjo nuk do të thotë që përdoruesit kanë nevojë të pakontrollueshme për të publikuar vazhdimisht përmbajtje pa menduar paraprakisht.
Sipas Lupinaçit, publikimet në rrjetet sociale nuk bëhen pa u menduar, por zakonisht janë rezultat i një procesi vendimmarrjeje.
Përdoruesit priren të mendojnë me kujdes për „identitetin e tyre online“ dhe ta formësojnë atë në mënyrë aktive.
Ajo thekson se përdoruesit po orientohen gjithnjë e më pak drejt dukshmërisë publike, duke iu referuar hulumtimeve sipas të cilave publikimet publike, në masë të madhe, po zëvendësohen nga format private dhe të përditshme të komunikimit.
Lupinaçi nënvizon se secili rrjet social ka modelin e vet të biznesit dhe karakteristikat specifike.
„Në përgjithësi, pamja dhe mënyra e funksionimit të rrjeteve sociale janë projektuar në atë mënyrë që të rrisin sa më shumë kohën që përdoruesit kalojnë në platforma dhe ndërveprimin e tyre me përmbajtjet. Për shembull, përmes njoftimeve, përdoruesit nxiten të rikthehen në platformë, ndërsa përmbajtjet përshtaten në mënyrë që t’i mbajnë aty sa më gjatë. Shfletimi i pafund është ndoshta shembulli më i spikatur i kësaj.
Qëllimi nuk është që përdoruesi të shikojë publikime të veçanta, por të krijojë ndjesinë se është zhytur plotësisht në një rrjedhë të pandërprerë përmbajtjesh“, shpjegon Lupinaçi.
Duke folur për strategjitë e rrjeteve sociale, ajo thekson:
„Pikërisht për këtë arsye, shumë platforma gjatë viteve e kanë vështirësuar shpërndarjen e lidhjeve drejt faqeve të jashtme të internetit.
Arsyeja është e thjeshtë: ato duan ta mbajnë publikun sa më gjatë në mjedisin e tyre. Në kushte të tilla, njerëzit mund të ndiejnë nevojën të publikojnë menjëherë diçka, vetëm që të jenë pjesë e ngjarjeve dhe bisedave të momentit ose t’u bashkohen trendeve të njohura, me qëllim që të rrisin dukshmërinë dhe shtrirjen e përmbajtjeve të tyre.“
Lupinaçi vë në dukje edhe mënyrën se si platformat e përshtatin shfaqjen e përmbajtjeve në bazë të reagimeve, pëlqimeve, shpërndarjeve, shikimeve dhe komenteve.
Sipas saj, algoritmet që rekomandojnë përmbajtje mund t’u japin përparësi publikimeve që shkaktojnë polemika, kundërthënie ose reagime të forta emocionale.
Në përpjekjen për të realizuar fitime, kompanitë që menaxhojnë rrjetet sociale i shndërrojnë njerëzit në „përdorues“, pra në burim të ardhurash.
„Pëlqimet“ dhe „shpërndarjet“ janë bërë forma ndërveprimi që kompanitë i shndërrojnë në vlerë ekonomike dhe përpiqen t’i rrisin vazhdimisht përmes platformave të tyre.
Përdoruesit, të cilët përmes rrjeteve sociale shprehin interesat dhe preferencat e tyre personale, për kompanitë shndërrohen në të dhëna statistikore.
Vlera personale e njeriut që publikon diçka ose shënon se i pëlqen një përmbajtje po zëvendësohet gjithnjë e më shumë nga ndjenja artificiale e lumturisë që krijojnë „miliona“ shikime.
Një nga ndjenjat më të theksuara që nxit rritjen e këtij sistemi është frika se mos humbasim diçka të rëndësishme, e njohur si FOMO, nga shprehja angleze „Fear of Missing Out“, si dhe ndjenja e ankthit.
Në një punim shkencor të publikuar nga profesori i psikologjisë në Universitetin e Toledos në SHBA, dr. John D. Elhai, dhe bashkëpunëtorët e tij, përdorimi problematik i rrjeteve sociale lidhet me depresionin, ankthin dhe stresin.
Në këtë hulumtim, shkencëtarët e përkufizojnë FOMO-n si „shqetësim të përhapur se njerëzit e tjerë mund të jenë duke përjetuar përvoja përmbushëse në të cilat individi nuk merr pjesë“, si dhe si „dëshirë të vazhdueshme për të qenë i informuar për atë që bëjnë të tjerët“.
Hulumtimi tregon se njerëzit tek të cilët kjo frikë është veçanërisht e theksuar u drejtohen më shpesh telefonave inteligjentë dhe rrjeteve sociale, në përpjekje për ta zvogëluar ankthin e tyre.
Në hulumtim morën pjesë studentë të moshës 18 deri në 25 vjeç, me gjini dhe përkatësi etnike të ndryshme.
Rezultatet tregojnë se frika nga humbja e përvojave sociale që përjetojnë njerëzit e tjerë përbën një faktor të rëndësishëm që ndikon në përdorimin problematik të rrjeteve sociale.
