Shkup, 13 qershor Zhurnal.mk – Lindja e Mesme merr pjesë me rreth një të tretën e eksportit global të plehrave azotike. Kur transporti ndërpritet, tregu botëror reagon pothuajse menjëherë: çmimet rriten dhe shtetet fillojnë të kërkojnë furnizues alternativë. Edhe pse varësia direkte e BE-së nga furnizimet e Lindjes së Mesme është relativisht e ulët, tregu evropian nuk mund të mbetet i izoluar nga çmimet globale, pasi plehrat janë mall global dhe çdo mungesë në një pjesë të botës reflektohet kudo.
Kur flitet për pasojat e konfliktit në Lindjen e Mesme, zakonisht në fokus janë çmimet e naftës dhe gazit natyror. Por në institucionet evropiane po rritet shqetësimi për një krizë tjetër më të heshtur: kriza e plehrave kimike.
Pas çdo kokrre gruri, misri apo luledielli qëndron plehu azotik, çmimi i të cilit lidhet drejtpërdrejt me gazin natyror. Pikërisht gazi, së bashku me tregtinë globale të plehrave, është ndër më të prekurit nga çrregullimet e rrugëve të transportit përmes Ngushticës së Hormuzit.
Komisioni Evropian paralajmëron se rritja e çmimeve të plehrave mund të bëhet kërcënim serioz për prodhimin ushqimor në Evropë. Jo sepse nesër do të mungojë ushqimi, por sepse fermerët po arrijnë në pikën ku disa kultura nuk u dalin më ekonomikisht.
Lindja e Mesme dhe tregu global i plehrave
Ngushtica e Hormuzit është një nga korridoret më të rëndësishme të transportit në botë. Përmes saj kalojnë sasi të mëdha nafte, gazi dhe plehrash kimike. Lindja e Mesme përfaqëson rreth 30% të eksportit global të plehrave azotike. Çdo ndërprerje e transportit sjell menjëherë rritje çmimesh dhe kërkim të furnizuesve të rinj.
Edhe pse BE nuk varet drejtpërdrejt shumë nga këto furnizime, ajo nuk mund t’i shpëtojë çmimeve globale, pasi plehrat tregtohen në një treg të vetëm ndërkombëtar.
Fermerët ndryshojnë planet
Ajo që shqetëson më shumë autoritetet evropiane nuk është mungesa aktuale, por sjellja e fermerëve. Disa prej tyre kanë bërë rezerva më herët dhe përkohësisht po e përballojnë situatën, por blerjet e reja po bëhen me çmime shumë më të larta.
Si rezultat, gjithnjë e më shumë fermerë po mendojnë nëse ia vlen të mbjellin kultura që kërkojnë sasi të mëdha plehrash azotike. Disa po orientohen drejt programeve ekologjike ose kulturave që kërkojnë më pak plehërim, gjë që është veçanërisht problematike për drithërat, bazë e sigurisë ushqimore evropiane.
BE-ja aktivizon masa financiare
Komisioni Evropian ka propozuar mobilizimin e 500 milionë eurove për ndihmë ndaj fermerëve të prekur. Gjithashtu janë pezulluar tarifat doganore për plehrat dhe lëndët e para për të ulur kostot e prodhimit, me kursime të mundshme rreth 60 milionë euro për importuesit.
Paralelisht, BE po zhvillon strategji për uljen e varësisë nga importi dhe për rritjen e prodhimit vendas të plehrave.
Sa e varur është Evropa?
Sipas profesorëve të Fakultetit të Bujqësisë në UKIM, rreth 30% e plehrave azotike në BE importohen, ndërsa për plehrat fosfatike varësia arrin deri në 70%. Për më tepër, industria evropiane varet nga gazi natyror, i cili mbetet një nga burimet më të shtrenjta të energjisë.
Kjo krizë rihap debatin nëse Evropa ka mbyllur shumë herët kapacitetet e saj prodhuese dhe nëse varësia nga zinxhirët globalë e bën të brishtë ndaj goditjeve gjeopolitike.
Nuk është krizë urie, por krizë qëndrueshmërie
Rreziku kryesor nuk është mungesa e ushqimit, por dobësimi gradual i qëndrueshmërisë ekonomike të prodhimit bujqësor.
Kur rriten çmimet e karburanteve dhe plehrave, ndërsa çmimet e shitjes nuk ndjekin të njëjtin ritëm, fermeri bëhet hallka më e dobët e zinxhirit. Nëse kriza vazhdon, BE nuk do të pyesë vetëm sa kushton një thes pleh, por sa kushton mbajtja e prodhimit ushqimor.
Efekti në çmimet e ushqimit
Profesorët paralajmërojnë se rritja e çmimeve të plehrave nuk reflektohet menjëherë në ushqim. Nga blerja e plehrave deri te produkti final mund të kalojnë disa muaj, prandaj rritjet e çmimeve vijnë me vonesë. Nëse trendi vazhdon, Evropa mund të përballet me presione të reja inflacioniste mbi ushqimin.
Çfarë do të thotë për Maqedoninë?
Edhe pse nuk është anëtare e BE-së, Maqedonia e Veriut është pjesë e të njëjtit treg për plehrat, karburantet dhe ushqimin. Fermerët vendas varen kryesisht nga importi, prandaj çdo rritje çmimesh në Evropë reflektohet direkt në tregun vendas, duke rritur kostot dhe çmimet për konsumatorët.
Pse plehrat janë kaq të rëndësishme?
Plehrat azotike janë thelbësore për rendimentet e larta në bujqësi moderne. Prodhimi i tyre varet në masë të madhe nga gazi natyror, i cili përbën rreth 70% të kostove të prodhimit. Çdo rritje e çmimit të gazit sjell automatikisht rritje të çmimit të plehrave si ureja dhe amoniaku.
BE tashmë e ka përjetuar këtë krizë pas luftës në Ukrainë në vitin 2022, ndërsa sot një tjetër goditje vjen nga tensionet në Lindjen e Mesme.
