Shkup, 17 qershor, Zhurnal.mk – Raporti i Parlamentit Evropian për Maqedoninë nuk është as fitore diplomatike që mund të festohet pa rezerva, as padrejtësi evropiane që mund të përdoret si justifikim për palëvizshmëri të brendshme. Ai është një pasqyrë e pakëndshme: tregon se Maqedonia ka problem real me presedanët evropianë, por edhe me paaftësinë e vet për të bërë reformat pavarësisht bllokadave të huaja, shkruan Panoptikum, raporton Zhurnal.
Debati brenda vendit për Bashkimin Evropian sërish u ngushtua në një pikë të njohur, nervoze: a do ta pranojë më në fund Brukseli se kushtëzimet bilaterale e kanë rrëmbyer logjikën e zgjerimit, apo Maqedonia e Veriut do të kthehet përsëri në të njëjtën formulë së pari ndryshime kushtetuese, pastaj ndoshta negociata.
Në Strasburg, në sesionin plenar të Parlamentit Evropian, raporti për Maqedoninë i përgatitur nga eurodeputeti austriak Thomas Waitz u vendos në kuadrin e debatit më të gjerë për Ballkanin Perëndimor. Procedura zyrtare e Parlamentit Evropian e regjistron dokumentin si “Raporti i Komisionit 2025 për Maqedoninë e Veriut”, me statusin “Në pritje të votimit të Parlamentit”, pasi më 3 qershor 2026 kishte votim në Komitetin për Punë të Jashtme, ndërsa më 9 qershor raporti u dorëzua për debat plenar.
Kur procesi evropian kthehet në debat për rregullat
Thelbi nuk është vetëm nëse në raport do të mbetet një formulim, një amendament apo një fjali për protokollet bilaterale. Thelbi është shumë më i thellë: a mund të vlerësohet një vend kandidat sipas kritereve të Kopenhagës, sundimit të ligjit dhe përparimit institucional, nëse paralelisht mbahet në dhomën e pritjes për shkak të një konflikti historiko-identitar me një vend anëtar?
Këtu raporti i Waitz prek pikën më të ndjeshme maqedonase. Maqedonia e Veriut nuk kërkon tolerancë evropiane për korrupsionin, gjyqësorin e politizuar apo institucionet e dobëta. As nuk duhet ta kërkojë. Por ka të drejtë të kërkojë që rruga evropiane të mos kthehet në mekanizëm ku çdo fazë e radhës hapet vetëm nëse fqinji është politikisht i kënaqur.
Prandaj në opinionin maqedonas raporti lexohet përmes dy emocioneve të kundërta: shpresa se Parlamenti Evropian më në fund e emërton problemin e bilateralizimit të zgjerimit, dhe dyshimi se edhe kur problemi emërtohet, Bashkimi Evropian nuk ka vullnet politik ta ndryshojë. Në agjendën zyrtare të Parlamentit Evropian, raporti për Maqedoninë e Veriut ishte pjesë e debatit të përbashkët “E ardhmja e BE-së për Ballkanin Perëndimor”, së bashku me raportet për Malin e Zi, Shqipërinë, Bosnjë-Hercegovinën dhe Kosovën.
Dobësitë e brendshme nuk zhduken pas bllokadës bullgare
Refleksi më i lehtë politik në Shkup është që e gjithë historia të reduktohet në Bullgari. Është tërheqëse, e thjeshtë dhe pjesërisht e vërtetë. Kushtëzimi bullgar vërtet e zhvendosi procesin nga metodologjia klasike evropiane dhe futi barrë identitare në një kornizë negociuese që duhej të ishte reformuese.
Por këtu fillon pjesa e pakëndshme. Bllokada bullgare nuk e krijoi korrupsionin maqedonas. Nuk e krijoi mungesën e besimit në gjyqësor. Nuk e shpiku klientelizmin partiak, inercinë administrative, mungesën e transparencës dhe institucionet që shpesh duken sikur punojnë vetëm kur duhet t’i përgjigjen një urdhri politik.
Ky është thelbi i çdo pozicioni serioz maqedonas: Maqedonia mund të kërkojë koherencë evropiane vetëm nëse ndërton koherencë institucionale në shtëpi. Përndryshe, argumenti kundër kushtëzimit të padrejtë dobësohet, sepse çdo kritikë evropiane për reformat lehtë kthehet në provë se vendi gjithsesi nuk është i përgatitur.
Kushtetuta nuk duhet të jetë monedhë shkëmbimi evropiane
Një nga argumentet më të forta në tekstet që ndjekin debatin evropian është se Bashkimi Evropian nuk duhet të ndërhyjë lehtësisht në rendin kushtetues të një vendi kandidat jashtë kritereve të qarta. Këtu ka një nuancë të rëndësishme: BE ka të drejtë të kërkojë standarde për të drejtat e njeriut, mbrojtjen e komuniteteve, mosdiskriminimin dhe sundimin e ligjit. Por problemi lind kur një formulim kushtetues konkret kthehet në bravë politike të kushtëzuar bilateral.
Eurodeputeti portugez Antonio Tanger Correa, një nga raportuesit në hije për dosjen, e vendos pikërisht këtë kufi: Unioni nuk duhet të hyjë në çështje kushtetuese që dalin jashtë kritereve. Kjo nuk është vetëm vërejtje juridike. Është çështje kulture evropiane: a është zgjerimi proces transformimi apo proces detyrimi.
Maqedonia e Veriut tashmë ka paguar çmim të lartë politik për perspektivën evropiane. Marrëveshja e Prespës u paraqit si mbyllje historike e një konflikti dhe hapje e së ardhmes evropiane. Pastaj erdhi kusht i ri, këtë herë nga Sofja. Nëse tani çdo përmbushje prodhon listë të re, atëherë problemi nuk është vetëm maqedono-bullgar. Ai bëhet problem i kredibilitetit të vetë BE-së.
Incidentet që e errësuan debatin
Në opinionin vendor, një pjesë e vëmendjes rreth debatit në Parlamentin Evropian u zhvendos te incidentet dhe automjetet e djegura, që sipas Deutsche Welle “e vodhën” debatin për Maqedoninë. Kjo tregon një pikë të rëndësishme mediatike: kur tema është e ndjeshme, incidentet simbolike lehtë e mbizotërojnë debatin substancial.
Kjo është e rrezikshme, sepse Maqedonia e Veriut nuk duhet të lejojë që debati evropian për të ardhmen e saj të zhvillohet përmes imazheve të kaosit, dyshimit dhe nervozizmit politik. Institucionet duhet të reagojnë shpejt, transparent dhe të verifikueshëm. Mediat duhet të bëjnë dallimin mes incidentit që kërkon hetim dhe procesit politik që kërkon analizë.
Maqedonia e Veriut mes të drejtës për t’u mbrojtur dhe detyrimit për t’u ndryshuar
Qëndrimi më i pjekur maqedonas nuk është “BE gjithmonë është fajtore”, as “Maqedonia e Veriut duhet të pranojë gjithçka”. Të dyja janë pozita politikisht të rehatshme, por intelektualisht të varfra. Pozita e vërtetë është më e vështirë: Maqedonia ka të drejtë të kërkojë fundin e shantazheve bilaterale, por nuk ka të drejtë të fshehë pas tyre dështimet reformuese.
Parlamenti Evropian mund të dërgojë sinjal politik. Mund ta emërtojë presedanin. Mund ta kritikojë asimetrinë. Por nuk mund ta ndryshojë vetë kornizën negociuese që e mbajnë vendet anëtare. Prandaj raporti i Waitz është i rëndësishëm, por jo zgjidhje magjike. Ai është një shënim politik, jo një vendim evropian që menjëherë hap derën.
Kjo është edhe vlera e tij. Nëse Maqedonia e Veriut e lexon si alibi, do të humbasë.
