Shkup, 23 mars – Evropa, pas tronditjes në marrëdhëniet me partnerin kryesor strategjik SHBA, po mendon për më shumë pavarësi në mbrojtje, ekonomi dhe marrëdhënie ndërkombëtare, por fillimisht duhet të fokusohet në zhvillimin e teknologjisë së vet, veçanërisht në rritjen e pavarësisë në inteligjencën artificiale. Kjo është një nga shtyllat kryesore që ka theksuar presidenti francez, Emmanuel Macron.
Në praktikë, Evropa ka shumë gjasa të mbetet pjesë e ekosistemit global të inteligjencës artificiale, por me më shumë sovranitet mbi infrastrukturën dhe të dhënat. Kjo është diçka që mund të supozohet duke marrë parasysh deklaratat e zyrtarëve dhe institucioneve, vlerëson Tamara Zavišić, konsulente për AI nga Serbia me përvojë ndërkombëtare.
A u ndërgjegjësua vonë Evropa se po mbetet prapa në konkurrencë ndaj SHBA-së dhe Kinës që kanë AI më të avancuar? A është në fakt rregullorja evropiane pengesë për zhvillim më të shpejtë të AI? Dhe si duhet të pozicionohen Maqedonia dhe Ballkani në këtë kontekst për të avancuar maksimalisht interesat e tyre?
Zavišić, e cila punon në projekte për sisteme të AI transparente, të përgjegjshme dhe në përputhje me standardet ndërkombëtare, vlerëson se konkurrueshmëria e Ballkanit nuk do të vijë nga ndërtimi i modeleve të mëdha, por nga integrimi në projekte evropiane, specializimi dhe infrastruktura e zgjuar.
A mund të bëhet Evropa e pavarur me infrastrukturë dhe teknologji të vet për inteligjencën artificiale dhe kështu të ulë varësinë nga SHBA, veçanërisht në sektorë kyç si mbrojtja?
Tamara Zavišić: Evropa mund të ulë ndjeshëm varësinë nga SHBA, por pavarësia e plotë teknologjike nuk është reale në afat të shkurtër. Pjesë të rëndësishme të zinxhirit të AI, si çipat e avancuar, infrastruktura cloud dhe modelet e mëdha gjuhësore, sot janë të përqendruara në disa kompani dhe vende kryesisht jashtë BE-së.
Megjithatë, përmes programeve si Akti Evropian për Çipat, rrjetet evropiane të superkompjuterëve si ndërmarrja e përbashkët EuroHPC dhe investimet në modele dhe qendra të dhënash evropiane, BE mund të ndërtojë autonomi strategjike në sektorët kritikë, përfshirë mbrojtjen. Këtu theksi është te mundësia, jo te siguria. Gjithçka varet nga hapat që do të ndërmarrë BE-ja. Dhe kjo sigurisht nuk nënkupton izolim, por diversifikim të furnitorëve, kontroll mbi komponentët dhe interoperabilitet me aleatët.
Cilat janë pengesat kryesore për këtë pavarësi?
Tamara Zavišić: Evropa përballet me tre kufizime strukturore.
E para është varësia nga zinxhirët globalë të furnizimit për prodhimin e çipave dhe nga mjetet amerikane për dizajn softuerik. E dyta është fragmentimi i tregut të kapitalit, që i shtyn startup-et evropiane drejt SHBA-së për financim më të madh. E treta është mungesa e kompanive të mëdha platformë që mund të ndërtojnë infrastrukturë në nivel global.
Megjithatë, BE ende ka bazë të fortë industriale, të dhëna publike cilësore dhe standarde rregullatore që mund të kthehen në avantazh konkurrues.
A ishte gabim fokusi i Evropës në rregullim?
Tamara Zavišić: Jo, rregullimi nuk është gabim, por problemi është ritmi i zbatimit dhe mungesa e investimeve. Ligji i BE për AI synon besim, siguri dhe përgjegjësi – gjëra shumë të rëndësishme në sektorë si shëndetësia dhe administrata publike.
Por rregullimi pa investime në infrastrukturë dhe kapital mund të ngadalësojë inovacionin. SHBA investon përmes kapitalit privat, Kina përmes shtetit, ndërsa BE vetëm tani po përpiqet të kapë hapin. Problemi nuk është etika, por mungesa e një politike industriale të fortë.
Sa e rëndësishme është AI në gjeopolitikë?
Tamara Zavišić: Krahasimi me armët bërthamore është i ekzagjeruar. AI nuk është një teknologji e vetme, por një grup mjetesh që ndikojnë në ekonomi, siguri, logjistikë dhe analiza.
Për fuqitë e mëdha, AI është burim strategjik sepse ndikon në produktivitet dhe informacion. Por ndryshe nga armët bërthamore, fuqia e AI varet nga të dhënat, infrastruktura dhe njerëzit. Prandaj gara do të zhvillohet më shumë përmes standardeve dhe tregjeve sesa përmes armatimit klasik.
AI është më afër teknologjive si interneti apo energjia elektrike sesa armët bërthamore. Ndikimi i saj vjen nga përdorimi në ekonomi dhe shoqëri.
Çfarë do të thotë kjo për Ballkanin?
Tamara Zavišić: Për Ballkanin, kjo është një mundësi e madhe. Rajoni nuk mund të ndërtojë vetë një ekosistem të plotë AI, por mund të bëhet pjesë e zinxhirit evropian përmes:
energjisë dhe qendrave të të dhënave
softuerit të specializuar dhe kërkimit
harmonizimit me rregulloret e BE-së
Rajoni ka avantazhe si kuadro cilësore në IT dhe kosto më të ulëta, por edhe sfida si infrastruktura e dobët energjetike, paqëndrueshmëria politike dhe ikja e trurit.
Qendrat e të dhënave kanë kuptim vetëm nëse janë pjesë e një strategjie më të gjerë industriale, përndryshe mbeten investime të izoluara.
Në fund, nuk duhet harruar se teknologjia duhet të jetë e gjelbër dhe e qëndrueshme, ndërsa rajoni ende varet nga energjia me bazë qymyrin.
Prandaj pyetja kryesore mbetet:
A i dimë ne nevojat energjetike të infrastrukturës moderne të AI dhe a mund ta përballojë këtë struktura jonë energjetike në mënyrë të qëndrueshme?
