Shkup, 13 nëntor Zhurnal.mk – Teknologjitë e inteligjencës artificiale (IA) kanë një rol transformues në shoqëri, ekonomi, tregun e punës, arsim dhe shëndetësi, por këto ndryshime shoqërohen edhe me rreziqe. Ndryshimet e shpejta dhe zhvillimi i vrullshëm krijojnë një hendek mes përparimit teknologjik dhe mundësive për të miratuar rregullore në kohë. Pasojat mund të jenë shqetësuese nëse nuk ekziston të paktën një kornizë etike mbi bazën e së cilës do të zhvillohen këto teknologji.
Shoqëria maqedonase nuk është e përjashtuar nga proceset globale, prandaj duhet të ndjekë si rregullativën që miraton Bashkimi Evropian, ashtu edhe debatin më të gjerë botëror për përdorimin etik dhe të drejtë të inteligjencës artificiale. Në këto rrethana u krijua iniciativa Ethical AI Macedonia, e themeluar nga avokatët Vladimir Boshnjakovski dhe Angela Angelovska.
Zhvillimi i shpejtë i teknologjive të inteligjencës artificiale ka shtruar edhe çështjen e etikës, rregullativës dhe standardeve, veçanërisht pasi disa modele të avancuara kanë demonstruar kapacitete që mund të keqpërdoren. Si i shihni këto procese dhe deri në çfarë mase mund të flitet për zbatimin etik të IA-së në kushtet e Maqedonisë?
Boshnjakovski: Vala e inteligjencës artificiale nuk e ka anashkaluar Maqedoninë. Në punën me klientët dhe në bisedat me kolegët, gjithnjë e më shpesh hasim shembuj të përdorimit të saj: nga përgatitja e dokumenteve dhe analiza e të dhënave, deri te komunikimi me përdoruesit dhe mbështetja në vendimmarrjen afariste. Mundësitë e zbatimit janë të konsiderueshme edhe në sektorin publik, ku IA mund të kontribuojë në procedura më të shpejta, shfrytëzim më të mirë të burimeve dhe shërbime më të qasshme.
Megjithatë, disponueshmëria e teknologjisë nuk do të thotë domosdoshmërisht se ajo po përdoret, apo se ekziston një kuptim i barabartë i mundësive, kufizimeve dhe rreziqeve të saj. Pikërisht për këtë arsye themeluam Ethical AI Macedonia, me qëllim që të kontribuojmë në përhapjen më të gjerë të përdorimit të përgjegjshëm të inteligjencës artificiale në Maqedoni.
Cili është kontributi i mendimit juridik maqedonas në raport me standardet evropiane dhe botërore? A konsiderohet ndoshta ndonjë rregullativë e vendosur nga BE-ja si kufizim për përparimin teknologjik dhe afarist, apo është drejtimi i duhur për një zbatim të qëndrueshëm të IA-së?
Angelovska: Si juriste dhe hulumtuese, veçanërisht na intereson marrëdhënia ndërmjet rregullativës dhe inovacioneve. Ku nevojitet rregullim ligjor dhe ku është më mirë të lihet hapësirë për standarde të industrisë, udhëzime praktike dhe fleksibilitet? Si të mbrohen të drejtat dhe interesat e njerëzve, pa kufizuar në mënyrë të panevojshme zhvillimin dhe eksperimentimin me teknologjitë e reja? Këto pyetje janë në qendër të një debati global me dimensione të rëndësishme ekonomike dhe gjeopolitike.
Në punën tonë hulumtuese kemi analizuar qasje të ndryshme ndërkombëtare. Bashkimi Evropian, përmes AI Act, është përcaktuar për një qasje “horizontale”, e cila synon të përfshijë pothuajse të gjitha fushat e përdorimit të IA-së. Nga ana tjetër, për shembull, Kina dhe Kalifornia zhvillojnë të ashtuquajturat qasje “vertikale”, të përqendruara në teknologji konkrete, mënyra të përdorimit dhe rreziqe të caktuara. Politika federale amerikane është përcaktuar të mos vendosë një rregullativë gjithëpërfshirëse për IA-në, duke lënë më shumë hapësirë për inovacione.
Megjithatë, mungesa e një ligji të veçantë nuk nënkupton edhe mungesën e udhëzimeve. Në SHBA ekziston një sistem i zhvilluar gjerësisht i standardeve, si ato të Institutit Kombëtar për Standarde dhe Teknologji (NIST) dhe IEEE. Shtete të tjera, si India, Emiratet e Bashkuara Arabe dhe Australia, kanë publikuar parimet dhe udhëzimet e tyre për përdorimin e përgjegjshëm të IA-së, ndërsa edhe Serbia ka miratuar një dokument të tillë. Këto instrumente i ndihmojnë organizatat ta përdorin teknologjinë në mënyrë të përgjegjshme, pa qenë e nevojshme që çdo çështje të rregullohet paraprakisht me ligj, por edhe pa kërcënimin e sanksioneve.
Nga krahasimi i këtyre përvojave kemi arritur në përfundimin se në Maqedoni ende nuk janë krijuar kushtet për vendosjen e një rregullative gjithëpërfshirëse për IA-në. Një rregullativë e tillë mund t’u shkaktojë ngarkesë shtesë kompanive, veçanërisht atyre me kapacitete të kufizuara për përmbushjen e detyrimeve ligjore. Për më tepër, përgjigjet për shumë çështje tashmë mund të gjenden në legjislacionin ekzistues, veçanërisht në dispozitat për mbrojtjen e të dhënave personale, marrëdhëniet e punës, marrëdhëniet e detyrimeve dhe mbrojtjen e konsumatorëve. Së fundmi, edhe shtetet më të zhvilluara ende po kërkojnë përgjigje se çfarë saktësisht duhet të rregullohet dhe në çfarë mënyre. Prandaj, do të ishte joreale të pritet që Maqedonia, me burimet dhe kapacitetet e saj të kufizuara institucionale, në këtë fazë të zhvillojë një kornizë të përshtatshme dhe gjithëpërfshirëse rregullatore.
Ajo që Maqedonisë i nevojitet urgjentisht janë udhëzime praktike për identifikimin e rreziqeve dhe parime për përdorimin e përgjegjshëm të IA-së. Por, edhe më e rëndësishme, na nevojitet një debat i gjerë shoqëror për mënyrën se si ta përdorim teknologjinë për rritjen e produktivitetit dhe zhvillimin ekonomik, duke mos cenuar njëkohësisht të drejtat dhe interesat themelore të individëve dhe shoqërisë.
Çfarë tregojnë përvojat praktike? A punojnë kompanitë maqedonase me IA-në, si e zbatojnë atë në modelet e tyre të biznesit dhe sa është e përgatitur shoqëria maqedonase për digjitalizimin e përshpejtuar dhe depërtimin e inteligjencës artificiale?
Boshnjakovski: Nga komunikimi me klientët tanë shohim shembuj mbresëlënës të përdorimit të IA-së në industrinë maqedonase të TI-së, në një nivel që nuk mbetet prapa praktikave botërore. Por potenciali i vërtetë i teknologjisë do të realizohet atëherë kur ajo të gjejë zbatim të gjerë në të gjithë ekonominë, institucionet publike dhe punën e përditshme të kompanive.
Nuk mund të japim një vlerësim gjithëpërfshirës për gatishmërinë teknike të kompanive dhe institucioneve maqedonase, por vërejmë sfida serioze. Në shumë organizata, digjitalizimi është vetëm i pjesshëm. Disa procese janë digjitalizuar, ndërsa të tjerat ende zhvillohen në letër. Të dhënat ruhen pa një organizim të qartë: disa në arkiva fizike, disa në cloud, ndërsa të tjera në një tabelë Excel në kompjuterin e ndonjë të punësuari.
Një problem po aq i rëndësishëm është dokumentimi i pamjaftueshëm i proceseve të punës. Mënyra se si ofrohet një shërbim, zhvillohet një procedurë apo kryhet një detyrë në prodhim, shpesh nuk është e dokumentuar askund. Njohuritë ndodhen në mendjen e ndonjë punonjësi me përvojë, drejtuesi apo zyrtari. Pikërisht të dhënat dhe njohuritë e dokumentuara për proceset janë nafta e epokës së inteligjencës artificiale. Pa to, edhe sistemi më i avancuar nuk mund të japë rezultate që u përgjigjen nevojave reale të organizatës.
Por, krahas gatishmërisë teknike dhe organizative, ekziston edhe një aspekt tjetër i rëndësishëm: kuptimi i rreziqeve, kufizimeve dhe sfidave që lidhen me përdorimin e IA-së. Vërejmë se shumë kompani ende nuk kanë një pasqyrë të qartë për rreziqet reale dhe kufijtë e përdorimit të përgjegjshëm. Kjo mund të çojë në dy reagime të kundërta.
Nga njëra anë, një pjesë e kompanive dhe individëve tregohen tepër të kujdesshëm. Për shkak të njohurive të pamjaftueshme për rreziqet, ata i mbivlerësojnë pasojat e mundshme negative dhe përmbahen nga përdorimi i teknologjisë, duke humbur mundësi për produktivitet më të madh, shërbime më të mira dhe zhvillim. Nga ana tjetër, ka edhe të tillë që i qasen me entuziazëm dhe vetëbesim të tepruar, pikërisht sepse nuk i kuptojnë sa duhet rreziqet. Një qasje e tillë mund t’u shkaktojë dëm klientëve, punonjësve dhe vetë kompanive. Kontestet më të mëdha mund të dëmtojnë edhe besimin e gjerë të publikut te IA-ja.
Edhe pse në shikim të parë duken të kundërta, të dyja reagimet kanë një bazë të përbashkët dhe mund të çojnë në të njëjtin rezultat. Të dyja burojnë nga kuptimi i pamjaftueshëm i teknologjisë, në kushtet e mungesës së udhëzimeve të qarta për përdorimin e përgjegjshëm të saj. Të dyja mund ta ngadalësojnë pranimin më të gjerë të IA-së dhe t’i kufizojnë përfitimet për ekonominë dhe shoqërinë.
Pikërisht këtij problemi synojmë t’i përgjigjemi përmes Ethical AI Macedonia: të nxisim diskutimin, shkëmbimin e përvojave dhe mësimin e përbashkët për mundësitë dhe rreziqet e inteligjencës artificiale.
Çfarë nënkuptojnë parimet për përdorimin e përgjegjshëm të IA-së? Ato janë një udhërrëfyes për kompanitë, institucionet dhe faktorët e tjerë shoqërorë? Në çfarë mënyre duhet të zhvillohen dhe të zbatohen?
Angelovska: Si hap të parë, kemi përgatitur dhe publikuar versionin e parë të Parimeve për përdorimin e përgjegjshëm të inteligjencës artificiale në Maqedoni. Ato bazohen në korniza dhe standarde ndërkombëtare, por marrin parasysh edhe kushtet vendore. Ky nuk është një dokument përfundimtar. Parimet janë të hapura për komente dhe kritika nga kompanitë, profesionistët, hulumtuesit dhe publiku. Dëshirojmë që njerëzit të na vënë në dukje mangësitë, t’i kundërshtojnë supozimet tona dhe të propozojnë zgjidhje më të mira.
Dokumenti përmban 31 parime, të organizuara në tetë grupe tematike, të cilat përfshijnë të drejtat themelore, drejtësinë dhe barazinë, transparencën, menaxhimin e të dhënave, sigurinë, mbikëqyrjen njerëzore, përgjegjësinë dhe kontekstin lokal. Është e pamundur t’i shqyrtojmë të gjitha këtu, por do të veçonim tri çështje.
E para është drejtësia procedurale. Kur IA merr pjesë në marrjen e një vendimi që ndikon ndjeshëm në jetën e dikujt, nuk mjafton që rezultati të jetë i saktë. Personi duhet të dijë pse është marrë vendimi, të ketë mundësi t’i kundërshtojë arsyet, të vërë në dukje gabimet dhe të kërkojë rishqyrtim nga një njeri. Kjo është veçanërisht e rëndësishme gjatë automatizimit të vendimeve që prekin të drejtat ose detyrimet e qytetarëve dhe kompanive.
E dyta është ruajtja e kapacitetit për gjykim njerëzor dhe e aftësive profesionale. Sipas nesh, kjo është një nga sfidat për të cilat diskutohet më pak, por që në planin afatgjatë mund të jetë ndër më të mëdhatë. Me kalimin e kohës, me siguri do të zgjidhim shumë nga problemet e sotme me të dhënat, sigurinë dhe funksionimin e modeleve në gjuhët më të vogla. Por, çfarë do të ndodhë me njohuritë profesionale nëse një pjesë gjithnjë e më e madhe e punës u lihet sistemeve të IA-së? Si do ta fitojnë përvojën juristët, mjekët dhe inxhinierët e rinj, e cila sot zhvillohet përmes punës dhe mësimit të pavarur? Dhe si do t’i kontrollojmë rezultatet e IA-së nëse gradualisht i humbim aftësitë e nevojshme për ta bërë këtë?
E treta është konteksti lokal. Nuk mjafton që një sistem të funksionojë me sukses në SHBA ose në Evropën Perëndimore që të supozojmë se do të jetë po aq i suksesshëm edhe në Maqedoni. Duhet të merren parasysh kapacitetet e institucioneve, ligjet dhe praktikat administrative vendore, cilësia e të dhënave, si dhe veçoritë gjuhësore dhe kulturore. Këtu përfshihen gjuha maqedonase dhe dialektet e saj, gjuha shqipe dhe gjuhët e tjera që përdoren në vend.
Parimet janë të qasshme në faqen tonë të internetit, ku secili mund t’i lexojë dhe të dërgojë komente. Përmes shqyrtimit të tyre kritik dëshirojmë të nisim një diskutim më të gjerë dhe të zhvillojmë së bashku një kuptim më të mirë për përdorimin e përgjegjshëm të IA-së.
Në çfarë mënyre do t’i komunikoni dhe prezantoni angazhimet për zbatimin etik të IA-së, të përcaktuara në këto tetë parime? Cilat do të jenë hapat dhe aktivitetet e ardhshme?
Boshnjakovski: Mundësia e parë për një diskutim më të gjerë do të jetë ngjarja “Responsible AI in Practice – Bringing the Swedish Perspective to North Macedonia”, e cila do të mbahet më 17 nëntor 2026, në orën 17:00, në InnoX Innovation Center në Shkup. Ngjarja organizohet nga Sweden Alumni Network North Macedonia, me mbështetjen e Ambasadës së Suedisë dhe Dhomës Ekonomike Suedezo-Maqedonase, në bashkëpunim me Universitetin e Lundit. Përmes shkëmbimit të përvojave suedeze dhe bisedës me pjesëmarrësit vendas, dëshirojmë të hapim çështje konkrete për zbatimin e përgjegjshëm të IA-së. I ftojmë të gjithë të interesuarit të regjistrohen përmes faqes sonë të internetit, më së voni deri më 16 nëntor.
Këtë ngjarje e shohim si fillim të një diskutimi më të gjerë. Synimi ynë është që gjatë vitit të ardhshëm, përmes konsultimeve, hulumtimeve dhe shkëmbimit të përvojave, ta avancojmë ndjeshëm versionin e parë të parimeve. Nuk dëshirojmë që ato të mbeten vetëm një dokument i përgatitur nga ne, por të zhvillohen përmes kritikave, propozimeve dhe përvojave të atyre që e përdorin teknologjinë dhe të atyre që ndikohen prej saj.
Për këtë qëllim, dëshirojmë të ndërtojmë një komunitet që do t’i lidhë kompanitë, institucionet publike, komunitetin akademik, sektorin e teknologjisë, profesionistët juridikë dhe organizatat qytetare. Planifikojmë gjithashtu krijimin e një bordi këshillëdhënës me përfaqësues nga fusha të ndryshme, përfshirë edhe ekspertë të të drejtave të njeriut, të cilët do të kontribuojnë në zhvillimin e mëtejshëm të parimeve. Për ne është veçanërisht e rëndësishme të mbledhim përvoja konkrete nga kompanitë dhe institucionet dhe të kuptojmë se me çfarë sfidash përballen.
Në planin afatgjatë, kur të kemi krijuar njohuri të mjaftueshme dhe të kemi mbledhur përvoja relevante, dëshirojmë të përgatisim udhëzime më konkrete për sektorë të ndryshëm dhe mënyra të ndryshme të përdorimit të IA-së. Ambicia jonë është t’i ndihmojmë organizatat të gjejnë përgjigje për çështjet reale me të cilat përballen gjatë prezantimit dhe përdorimit të kësaj teknologjie.
Mbi të gjitha, dëshirojmë që Ethical AI Macedonia të jetë një hapësirë ku profesione, institucione dhe qytetarë të ndryshëm do të mund të diskutojnë hapur, t’i rishqyrtojnë supozimet e tyre dhe të mësojnë nga njëri-tjetri. Nuk presim që të gjithë të pajtohen për çdo çështje dhe as që mund t’i parashikojmë paraprakisht të gjitha sfidat që do të sjellë IA-ja. Por besojmë se pikërisht përmes një bashkëpunimi të tillë mund të zhvillojmë parime dhe praktika që do t’u përgjigjen nevojave të shoqërisë.
