Shkup, 11 prill, Zhurnal.mk – Në një shtet që synon standarde evropiane dhe funksionim real të shtetit të së drejtës, nuk duhet të ketë dilema për çështje themelore. Një prej tyre është përdorimi i gjuhës shqipe: a është kjo një e drejtë e garantuar me ligj, apo është trajtuar për vite me radhë si çështje vullneti të mirë?
Ligji për përdorimin e gjuhëve i vitit 2019 është i qartë dhe pa ekuivoke. Ai e siguron gjuhën shqipe si gjuhë zyrtare dhe i obligon institucionet që ta zbatojnë atë në mënyrë të barabartë. Në këtë kuptim, nuk bëhet fjalë për privilegj, as për tolerancë institucionale, por për një të drejtë të garantuar, të mbrojtur dhe të detyrueshme për zbatim. Në thelb, ky ligj nuk krijon një realitet të ri politik, por formalizon një parim bazë të barazisë qytetare.
Por, për vite me radhë, realiteti ka qenë ndryshe. Zbatimi i këtij ligji shpesh ka mbetur selektiv, i pjesshëm dhe, në shumë raste, i varur nga vullneti individual i funksionarëve. Ka institucione ku gjuha shqipe përdoret në mënyrë korrekte dhe të rregullt, por ka edhe të tjera ku ajo trajtohet si opsion, jo si detyrim. Kjo krijon një standard të dyfishtë që bie ndesh me vetë thelbin e shtetit të së drejtës.
Kjo nuk është një dështim abstrakt; është pasojë direkte e një periudhe të gjatë qeverisjeje, ku përgjegjësia për këtë proces ka qenë e përqendruar në duar të caktuara. Për më shumë se dy dekada, Bashkimi Demokratik për Integrim ka qenë pjesë vendimtare e pushtetit, duke udhëhequr apo bashkëudhëhequr institucione kyçe. Në vend që gjatë kësaj kohe të ndërtoheshin mekanizma të fortë dhe funksionalë për zbatimin e plotë të dygjuhësisë, shpesh kemi parë një qasje më shumë deklarative sesa efektive.
Institucionet si Agjencioni për zbatimin e gjuhës dhe Inspektorati për zbatimin e gjuhës u krijuan për të garantuar zbatimin e ligjit. Por rezultatet në terren nuk kanë qenë në nivelin e pritshmërive. Mungesa e kapaciteteve, mungesa e llogaridhënies dhe, në disa raste, mungesa e vullnetit politik kanë bërë që këto mekanizma të mos e kryejnë plotësisht rolin e tyre. Kjo ka krijuar një realitet të papranueshëm: një ligj ekziston, por zbatimi i tij nuk është i njëtrajtshëm.
Problemi nuk qëndron vetëm te institucionet qendrore. Ai shtrihet edhe në nivel lokal, në administratën publike, në sistemin gjyqësor dhe në arsim. Raste të tilla si pamundësia për të përdorur gjuhën shqipe në procedura gjyqësore, mungesa e dokumenteve zyrtare në dy gjuhë apo kufizimet në proceset arsimore dhe profesionale janë tregues konkretë se zbatimi i ligjit mbetet ende sfidë. Këto nuk janë çështje teknike; janë çështje të të drejtave themelore.
Sot, në vend që të ketë një reflektim serioz për këtë të kaluar, shohim përpjekje për ta zhvendosur debatin dhe për ta politizuar një çështje që duhet të jetë mbi politikën. Protestat e fundit të studentëve, lidhur me përdorimin e gjuhës shqipe në provimin e jurisprudencës, janë një sinjal i qartë se problemi nuk është zgjidhur plotësisht. Kërkesa e tyre për respektimin e të drejtave është legjitime dhe meriton trajtim institucional, jo relativizim apo instrumentalizim politik.
Megjithatë, ajo që shqetëson është përpjekja e disa deputetëve dhe funksionarëve opozitarë nga radhët e Bashkimit Demokratik për Integrim për ta kthyer këtë çështje në kapital politik. Në vend që të japin llogari për periudhën kur kishin përgjegjësi direkte për zbatimin e ligjit, ata sot përpiqen të paraqiten si mbrojtës të një të drejte që duhej të ishte e konsoliduar prej kohësh. Kjo nuk është vetëm mungesë konsistence, por edhe përpjekje për të manipuluar perceptimin publik.
Kjo qasje jo vetëm që nuk ndihmon, por e deformon thelbin e debatit. Gjuha shqipe nuk është temë për retorikë të përditshme politike, por një standard institucional që duhet të zbatohet pa kompromis dhe pa selektivitet. Nuk mund të ketë më situata ku përdorimi i saj varet nga përkatësia etnike e funksionarëve apo nga vullneti i tyre personal. Në një shtet funksional, ligjet janë të njëjta për të gjithë dhe zbatohen njësoj për të gjithë.
Në këtë kontekst, është e rëndësishme të theksohet se qasja aktuale institucionale synon ta trajtojë këtë çështje me seriozitet më të madh, duke e vendosur zbatimin e ligjit si prioritet dhe jo si deklaratë politike. Kjo nënkupton forcimin e mekanizmave mbikëqyrës, rritjen e transparencës dhe vendosjen e përgjegjësisë konkrete për çdo institucion që nuk e respekton ligjin.
Për më tepër, nevojitet një ndryshim kulturor brenda administratës publike. Zbatimi i gjuhës shqipe nuk duhet të shihet si barrë apo detyrim formal, por si pjesë integrale e funksionimit të një shoqërie multietnike dhe demokratike. Kjo kërkon trajnim të vazhdueshëm, profesionalizëm dhe, mbi të gjitha, respekt për qytetarin.
Sepse e vërteta është e thjeshtë: ligjet nuk dështojnë vetë; ato dështojnë kur nuk zbatohen.
Dhe sot, më shumë se kurrë, është momenti për të ndarë qartë përgjegjësinë. E kaluara nuk mund të fshihet me deklarata, ndërsa e ardhmja nuk mund të ndërtohet mbi të njëjtat gabime. Zbatimi i plotë dhe i barabartë i gjuhës shqipe nuk është çështje politike; është test i funksionimit të shtetit.
Vetëm atëherë kur kjo e drejtë zbatohet në çdo institucion, për çdo qytetar dhe pa asnjë dallim, mund të themi se kemi kaluar nga deklaratat në realitet. Dhe vetëm atëherë mund të pretendojmë se jemi një shtet që jo vetëm flet për standarde evropiane, por i zbaton ato në praktikë.
